Artykuł
Danuta Sterna (przy współpracy Jacka Strzemiecznego i Sylwii Żmijewskiej-Kwiręg), Centrum Edukacji Obywatelskiej
Praca nauczyciela i nauczycielki jest trudna metodycznie i bardzo obciążająca emocjonalnie. Niestety, naszą pracę z uczniami w większości prowadzimy samotnie.
Przyzwyczailiśmy się tak pracować. Wprawdzie są zespoły przedmiotowe, a czasami zadaniowe, ale przede wszystkim w naszej pracy jesteśmy samotni. Pracując samotnie nie mamy możliwości korzystania z wzajemnej pomocy i wzajemnego inspirowania się. Nie tworzymy też sobie przestrzeni do podejmowania indywidualnej i grupowej refleksji oraz uwspólniania naszego myślenia o tym, jak uczą się nasi uczniowie i nasze uczennice oraz jak uczymy się my. Jak tę tradycję zmienić, w mało obciążający nauczycieli sposób?
Uczenie się we współpracy osób dorosłych to szerokie zagadnienie – dlatego w tym artykule skupiliśmy się wyłącznie na jednym elemencie – pracy w małych, stałych grupach nauczycielskich lub dyrektorskich. W Centrum Edukacji Obywatelskiej, w programie „Szkoła ucząca się” mamy dobre doświadczenia z systematycznej pracy w takich grupach – dzielimy się zatem naszymi refleksjami oraz opiniami osób korzystających z tej formy współpracy nauczycielskiej.
Małe grupy nauczycieli i dyrektorów w praktyce „Szkoły uczącej się”
Od kilku lat w programie nastawionym na rozwój szkół we wdrażaniu oceniania kształtującego upowszechniamy pracę grup nauczycieli – międzyszkolną i szkolną. Dzieje się to w kursach Nauczycielskiej Akademii Internetowej (nauczyciele i nauczycielki z różnych szkół, uczących tych samych lub zbliżonych przedmiotów), w programach całościowego rozwoju szkoły (liderzy z różnych szkół, liderzy i nauczyciele z tej samej szkoły) oraz na Studiach Podyplomowych Liderów Oświaty (dyrektorzy/rki i wicedyrektorzy/rki z różnych szkół w Polsce). Celem spotkań w małych grupach jest przede wszystkim doskonalenia nauczania i zarządzania szkołą.
Do podobnych spotkań w małych grupach zachęcamy także w szkole – mogą one mieć różny format (np. rozmowy o nauczaniu, nauczycielski coaching grupowy), tematykę (uczenie się uczniów, bieżące wyzwania wychowawcze, metodyka i nasz warsztat pracy).
Ważne jest, by grupy były prowadzone systematycznie i w miarę w stałym składzie. Sprawdziło nam się, że efektywnie pracują grupy 5 – 8 osobowe. Spotykają się przez pewien czas regularnie, na przykład co miesiąc na 1 – 1,5 godziny.
W tworzeniu grup przyjęliśmy trzy kluczowe zasady:
- wspólnota roli i doświadczeń,
- stały skład,
- brak relacji formalnej zależności.
W czasie spotkań w małych grupach dbamy o to, aby:
- każdy z uczestników miał równy udział w spotkaniu i mógł liczyć na uwagę innych uczestników,
- grupę prowadził oszczędny w słowach i nie dominujący facylitator,
- uczestnicy często rozmawiali w parach.
Dlaczego mała grupa?
Celem pracy w małych, stałych grupach jest przede wszystkim stworzenie bezpiecznej przestrzeni do wzajemnego wspierania się nauczycieli lub dyrektorów szkół. Tylko mała grupa, w której wszyscy się uważnie słuchają i wszyscy mają możliwość dzielenia się planami i doświadczeniami pozwala stworzyć klimat wzajemnej akceptacji, w którym jest miejsce na to, by pomyśleć, a następnie powiedzieć, co by się chciało zrobić lepiej lub inaczej.
Praca w małych grupach prowadzona w SPLO przekonała mnie, że nie jestem sama. Cenię stały kontakt, mogę się zatrzymać i przeanalizować, co było i co nastąpi. Uzyskuje wiele inspiracji od innych dyrektorów i mam okazję dzielić się doświadczeniem z innymi.
Joanna Walczak dyrektorka Zespołu Szkół Ogólnokształcąco – Technicznych w Lublińcu,
wykładowczyni na Studiach Podyplomowych Liderów Oświaty
Spotkanie w małej grupie pozwala na większą swobodę, daje także możliwości częstszego reagowania na to, co mówią inni i zabierania głosu, stwarza warunki do lepszego rozumienia omawianego problemu. Przekonałam się, że małe grupy dają możliwość lepszego wykorzystania czasu.
Taka forma spotkania, to również korzyści dla mnie prowadzącej spotkanie w małej grupie, zyskuję czas na kontakt osobisty z każdym uczestnikiem i wzrasta moje uczucie satysfakcji z przebiegu spotkania.
Jolanta Gęca, nauczycielka wychowania fizycznego w Szkole Podstawowej nr 40
im. Lubelskiego Lipca 1980 w Lublinie, mentorka w kursie „OK zeszyt”
Opowiadanie o swojej pracy – zamiarach i doświadczeniach pozwala też uświadomić sobie swoje plany i poddać refleksji swoje doświadczenia. Uczenie się jest procesem społecznym – słuchając i wczuwając się w doświadczenia innych, uczestnicy uczą się o wiele więcej, niż tylko analizując własne doświadczenie i mają dostęp do różnych perspektyw, sposobów myślenia, wrażliwości.
Rola osoby prowadzącej
Osoba prowadząca grupę wykazuje się empatią w stosunku do poczynań członków grupy, służy pomocą i zachęca do dzielenia się zarówno sukcesami, jak i trudnościami w pracy nauczycielskiej. Ważny jest też moment, w którym uczestnicy dzielą się swoimi pomysłami, jak chcą coś robić inaczej i planami. Zachęca to słuchających do podjęcia zmian we własnej praktyce.
Prowadząca osoba dba o to, aby wszyscy mogli się wypowiedzieć i aby nikt zbytnio nie dominował. Warto wyraźnie określić z uczestnikami cel spotkania i zasady uczestnictwa.
Prowadząca osoba nie pełni roli eksperta, jest też członkiem grupy i dzieli się swoimi sukcesami i trudnościami. Tym zachęca członków grupy do współpracy i pomocy. Zasadą jest, że głos mają przede wszystkim uczestnicy, prowadzący jest równoprawnym uczestnikiem grupy, ale wypowiada się na koniec.
Ważne jest, aby osoba prowadząca miała kontakt z każdym uczestnikiem i jeśli go nie ma na spotkaniu, to żeby skontaktowała się z nim i z troską zapytała, czy nic się nie stało.
Co w czasie spotkania?
Regularne spotkania nie mają na celu sprawdzenia, co uczestnicy grupy zrobili od ostatniego spotkania. Omówienie zadań, które stoją przed uczestnikami jest jedynie pretekstem do rozmowy o nauczaniu.
Dzielenie się doświadczeniem i słuchanie innych wzbogaca uczestników i przez to przynosi im widoczne korzyści. Atmosfera zaufania pomaga w szczerości i w rozwiązywaniu problemów uczestników.
Uczestnictwo w małej grupie, w której Twój głos jest ważny, słuchany i oczekiwany, jest bardzo motywujące do terminowego i rzetelnego podejmowania wyzwań. Rozmowa pozwala dzielić się i analizować doświadczenie o wiele głębiej niż wymiana wiadomości na piśmie. W takiej komunikacji bardziej dostępne są emocje, można zadawać pytania pogłębiające i podążać za otwierającymi się wątkami.
Anna Dojer, koordynatorka Studiów Podyplomych Liderów Oświaty
Istotne jest też to, by wszyscy czuli namacalną korzyść z uczestnictwa w tych spotkaniach: inspirowali się pomysłami innych, czuli przynależność do grupy, mieli możliwość podzielenia się problemami i uzyskania wskazówek, jak sobie z nimi poradzić oraz mieli przestrzeń do uzyskania doceniania od innych członków grupy i osoby prowadzącej. Od prowadzącej osoby zależy, czy członkowie i członkinie grupy chcą uczestniczyć w spotkaniach. Dlatego musi ona stworzyć taką atmosferę podczas wszystkich spotkań, aby każdy czuł, że jest w tej grupie oczekiwany, że inni czekają na jego/jej refleksję i że sam/a czeka na refleksję innych.
Spotkanie w małych grupach jest dla mnie korzystne, gdyż: mogę spokojnie podzielić się swoimi spostrzeżeniami i mam pewność, że jestem wysłuchana. Jednocześnie z uwagą słucham innych, nie mam natłoku informacji. Ważne jest, że jest czas dla każdego uczestnika.
Jolanta Łosowska, wicedyrektorka Szkoły Podstawowej nr 2 w Chojnie
Dlaczego warto pracować w małej grupie? Podam kilka korzyści, które dostrzegam wśród dorosłych, ale też wśród dzieci: mała grupa daje poczucie bezpieczeństwa, uczestnicy chętniej zabierają głos, każdy uczestnik ma czas na zabranie głosu, osoby nieśmiałe i niepewne mają szansę na zabranie głosu.
Monika Soroka, nauczycielka języka polskiego w Szkole Podstawowej nr 78 w Poznaniu,
mentorka w kursie OK zeszyt
Częścią budowanie przynależności są rozmowy w parach (w wersji zdalnej jest to praca w pokojach), gdyż budują one indywidualną więź między uczestnikami. Rozmowy w parach ważne są nawet przy małej bardzo grupie, gdyż pozwalają uczestnikom na przemyślenie kwestii zanim wypowiedzą się na forum grupy.
Rozmowy w parach
Praca w grupie daje poczucie bezpieczeństwa wszystkim uczestnikom spotkania , głównie przez możliwość konsultacji swoich przemyśleń i opinii zanim zostaną wypowiedziane na forum(praca w parach). W małej grupie nikt nie jest anonimowy, każdy ma szansę się wypowiedzieć. Mała grupa zobowiązuje wszystkich członków do zaangażowania się w podjęte wyzwanie. Każdy z członków jest tak samo ważny i odpowiedzialny.
Beata Wilmanowicz, nauczycielka religii w Szkole Podstawowej Nr 27
im. gen. Elżbiety Zawackiej w Toruniu, trenerka CEO
Opisywana wyżej forma regularnych spotkań w małych – nauczycielskich lub dyrektorskich – grupach jest powiązana z wnioskami, jakie płyną z badań edukacyjnych na temat zbiorowej skuteczności.
Zbiorowa skuteczność nauczycieli
W Centrum Edukacji Obywatelskiej od ponad dwudziestu lat pomagamy rozwijać praktyki współpracy nauczycieli, wskazujemy na znaczenie uczenia się we współpracy oraz na znaczenie tzw. zbiorowej skuteczności nauczycieli, czyli przekonania „przekonania o wspólnej zdolności do organizowania i wykonywania działań wymaganych do osiągnięcia określonych poziomów osiągnięć [uczniów i uczennic].
Wieloletnie badania pokazały, że jeśli nauczyciele wierzą w swoją łączną zdolność wpływania na osiągnięcia uczniów, to wyniki ich podopiecznych w nauce są znacznie wyższe. Kolejne metaanalizy (m.in. Rachel Eells w 2011) udowodniły, że wspólne przekonania nauczycieli na temat zdolności szkoły jako całości są „silnie i pozytywnie związane z osiągnięciami uczniów w różnych dziedzinach”, a John Hattie umieścił zbiorową skuteczność nauczycieli na szczycie listy czynników wpływających na osiągnięcia uczniów: jako trzy razy silniejszą od statusu społeczno-ekonomicznego, dwukrotnie większą niż wcześniejsze osiągnięcia ucznia i ponad trzykrotnie większą niż wpływ środowiska domowego i zaangażowania rodziców oraz uczniowska motywacja i koncentracja, wytrwałość i zaangażowanie.
