Jednostki, które inspirują świat na zielono

14/09/2021

W tym tekście przedstawimy sylwetki trzech osób, które w ostatnich dekadach wytrwale, nie tylko za pomocą słów, ale i czynów zabrały się za główne wyzwania ekologiczne przed jakimi stoimy.

Wangari Maathai z Kenii zasadziła z afrykańskimi kobietami ponad 30 milionów drzew, przeciwdziałając zarówno ubóstwu i wykluczeniu społecznemu kobiet, zubożeniu pierwotnych kultur, jak i deforestacji, pokazując, że problemy te łączą się ze sobą.

Vandana Shiva z Indii na tamtejszym gruncie podejmuje temat praw kobiet, ale skupia się na problemach rolnictwa, takich jak biopiractwo czyli patentowanie nasion przez wielkie korporacje czy zawłaszczanie ziemi.

Hayrettin Karaca z Turcji z kolei podjął walkę z erozją gleb i deforestacją, tworząc potężną organizację przyrodniczą i wspierając lokalne społeczności, które wskutek mniejszej produktywności gleb, traciły źródło utrzymania.

Bohaterów tego tekstu łączy fakt, iż wszyscy są laureatami nagrody „Right Livelihood Award” (czyli właściwego „livelihood” – angielskie słowo, które można tłumaczyć jako „utrzymanie”, odnosi się do zapewniania miejsca i środków do życia, ale zawierać może też element żywotności, życiowej misji). Nagroda ta została ustanowiona w 1980 aby uhonorować ludzi, „którzy oferują praktyczne i modelowe odpowiedzi na najpilniejsze wyzwania współczesnego świata”. Kapituła Nagrody szczególnie premiuje te jednostki, które „przyczyniają się do globalnego równowagi ekologicznej”, stawiają sobie za cel „wyeliminowanie ubóstwa materialnego i duchowego”, a także „trwały pokój i sprawiedliwości w świecie”. Nagroda ta zwana potocznie „alternatywnym” lub „ekologicznym” Noblem przyznawana jest przez szwedzką fundację Right Livelihood Award Foundation i liczy już 149 laureatów z 62 krajów (lista laureatów). W kapitule Nagrody co roku jest kilkanaście zasłużonych dla środowiska i pokoju i sprawiedliwości osób z kilku kontynentów. Kapituła cały czas czeka na pierwszą Polkę lub Polaka, którą będzie mogła uhonorować…

Wangari Maathai (Kenia)

Źródło: http://farm2.staticflickr.com/1190/5101310503_1c03a82972.jpg

„To małe rzeczy, które robią zwykli ludzie zmianiają świat -mawiała- moją małą rzeczą jest sadzenie drzew”.Była kenijską aktywistką społeczną i ekologiczną. Ukończyła studia z zakresu biologi i nauk ścisłych w Stanach Zjednoczonych ( Mount St. Scholastica College, University of Pittsburgh). W 1971 roku jako pierwsza afrykańska kobieta uzyskała doktorat na Uniwersytecie w Nairobi, gdzie następnie pracowała ucząc weterynarii. W roku 1976 Maathai założyła Ruch Zielonego Pasa (Green Belt Movement) ruch organizacji społecznych skupiających się na sadzeniu drzew, ochronie środowiska i prawach kobiet. Dzięki Ruchowi Zielonego Pasa, afrykańskie kobiety zasadziły ponad 30 milionów drzew w swoich gospodarstwach oraz na terenach wokół szkół i kościołów. Ruch ten w latach 1980-ych nabrał charakteru panafrykańskiego, tworząc podobne organizacje w Tanzanii, Ugandzie, Malawi, Lesotho, Etiopii czy Zimbabwe. Jak podkreślała Maathai, drzewa poza wartościami jakie świadczyły dla środowiska (np. ochrona przed erozją i powodziami), dostarczały kobietom drewna, schronienia, źródła dochodu, możliwości by lepiej wspierać dzieci i poprawić swoją pozycję w rodzinie.

W 1986 roku otrzymała nagrodę „Right Livelihood Award”, a w 2004 roku stała się pierwszą afrykańską kobietą, która otrzymała Pokojową Nagrodę Nobla za „swój wkład do zrównoważonego rozwoju, demokracji i pokoju.” Była to pierwsza nagroda Nobla za zasługi w dziedzinie środowiska. W latach 90-ych współkierowała kampanią „Jubileusz 2000”, której celem było anulowanie niespłacalnych długów biednych krajów afrykańskich, zaciągniętych przez ich rządy. Ponadto, rozgłos przyniosła jej kampania przeciwko grabieży ziemi i rabunkowej gospodarce leśnej przynoszącej zanik bioróżnorodności. Maathai została wybrana w wyborach do parlamentu Kenii z oszałamiającym wynikiem 98% głosów, a jej popularność zapewniła jej funkcję asystenta ministra ds. Środowiska, Zasobów Naturalnych i Dzikiej Przyrody w rządzie prezydenta Mwai Kibakiego w okresie od stycznia 2003 r. do listopada 2005 roku. Ponadto, była honorowym członkiem zabiegającej o globalną sprawiedliwość, pokój i zrównoważony rozwój organizacji World Future Council (Rada Przyszłości Świata), a także cenionym ekspertem wielu Komisji ONZ.

Jej największą zasługą była wytrwała walka o demokrację, prawa człowieka i ochronę środowiska – sprawy, które były dla niej nierozłączne. Warto zwrócić uwagę na dużą wagę, jaką przywiązywała Maathai do kwestii zachowania wartości tradycyjnych kultur Afryki. W swym wykładzie z okazji otrzymania Nagrody Nobla mówiła o tym, że drzewo dla wielu plemion afrykańskich jest symbolem pokoju, podając przykład, iż w jej plemieniu jeśli starszy sięgnął po drewniany kij skonfliktowane strony musiały zaprzestać sporów. W swym artykule w brytyjskim piśmie Resurgence opowiadała też, że dopóki ludy Kenii wierzyły, iż góra Mount Kenya jest święta, gdyż na jej szczycie mieszkają bogowie nie śmieli ścinać drzew. Gdy misjonarze powiedzieli im, że Bóg mieszka w niebie, a nie na górze. zaczęli wycinać drzewa, co doprowadziło do deforestacji. „Nowy stosunek do natury- pisała- zapewnia przestrzeń dla nowej postawy wobec kultury i roli, jaką odgrywa w zrównoważonym rozwoju: chodzi o postawę opierającą się na nowym zrozumieniu własnej tożsamości, godności, moralności i duchowości, odgrywających ważną rolę w życiu społeczności oraz jej zdolności do podejmowania czynności, które jej służą i zapewniają przetrwanie. Bez kultury, wspólnota traci samoświadomość i przewodnictwo, staje się słaba i bezbronna. Rozpada się od wewnątrz, ponieważ cierpi na brak tożsamości, godności, szacunku do samego siebie i poczucia przeznaczenia (tamże)”. W ramach działalności Zielonego Pasa, organizowała seminaria „samo-wiedzy” (tzw. kwimenya), których celem było aby społeczności odnalazły swój kulturowy potencjał „spoglądając we własne lustro, a nie lustro naszych nauczycieli, misjonarzy czy kolonizatorów”.

„Prowadziła pełne sensu życie – napisał po jej śmierci XIV Dalajlama- i będę pamiętać z szacunkiem o jej wysiłkach na rzecz ochrony środowiska, praw kobiet i przejrzystości działań władz. Była zdeterminowana, aby uczynić nasz świat bardziej pokojowy, lepszym miejscem do życia. Mam nadzieję, że jej cenne osiągnięcia będą inspirować inne kobiety do pójścia za jej przykładem aby odgrywać bardziej aktywną rolę w społeczeństwie”. W 2012 roku organizacja Collaborative Partnership on Forests (Leśne Partnerstwo Współpracy) ufundowało doroczną nagrodę im. Maathai dla jednostek mających wybite zasługi „w dziedzinie konserwacji, przywrócenia i zrównoważonego gospodarowania lasami oraz komunikowania o kluczowej roli odgrywają lasy na obszarach wiejskich i środowisku całym pokoleniom”. Pierwszym laureatem wartej 20 tysięcie dolarów Nagrody został dr Narayan Kaji Shrestha z Nepalu, który włączył w tym kraju lokalne społeczności do zarządzania lasami, docierając głównie do kobiet i ubogich.

Wybrane myśli Maathai:

„W ciągu kilku dekad, relacje między środowiskiem, zasobami i konfliktami wydadzą się nam tak oczywiste, jak połączenie między prawami człowieka, demokracją i pokojem, jakie widzimy dzisiaj. Zrównoważone zarządzanie zasobami naturalnymi będzie promować pokój.”
„Dopóki nie wykopiesz dołu, posadzisz drzewa, nawodnisz go, i pomożesz mu przetrwać, nie zrobiłeś nic. Po prostu tylko gadasz”
„Jesteśmy bardzo chętni do obwiniania biednych za zniszczenie środowiska. Ale często to właśnie bogaci, w tym rządy, są za to odpowiedzialni”
„W Kenii kobiety są pierwszymi ofiarami degradacji środowiska, ponieważ to one chodzą godzinami szukając wody, przynoszą drewno na opał, dostarczają pożywienia dla ich rodzin”
„Dla mnie, jednym z głównych powodów do wyjścia poza samo sadzenie drzew, jest fakt, że mam tendencję do patrzenia na przyczyny problemu. Często zaprzątamy sobie głowę walką z objawami, natomiast jeśli zabierzemy się za przyczyny problemów, będziemy w stanie przezwyciężyć problemy raz na zawsze”
„I naprawdę nie wiem, dlaczego tak bardzo mi zależy. Mam coś takiego w sobie, co mi mówi mi, że jak jest problem, to mam coś z tym zrobić. Myślę, że nazwałabym to Bogiem we mnie”

Więcej informacji:

Vandana Shiva (Indie)

Źródło: http://farm4.staticflickr.com/3633/3391742969_c2f7d9df80_z.jpg?zz=1

Jej przesłanie brzmi „kultywowanie i zachowanie różnorodności w naszych czasach nie jest luksusem, lecz kwestią przetrwania”. Ta znana hinduska fizyczka i działaczka ekologiczna urodziła się w 1952 roku w Dehradun, stolicy obejmującego indyjską część Himalajów stanu Uttarakhand. Swój obroniony na kanadyjskim uniwersytecie w Ontario doktorat poświęciła „ukrytym zmiennym i nie-lokalności w fizyce kwantowej”, lecz przejęta problemami swojego kraju poświęciła swą karierę dla działalności społecznej. W latach 70. współtworzyła ruch społeczny Chipko powstały w regionie Uttarakhand w roku 1974 w celu obrony drzew przed wycinaniem. Ruch walczył przeciw pozbawianiu ludności wiejskiej tradycyjnych praw do korzystania z lasu. Jego osiągnięciem był masowy udział wiejskich kobiet, które obejmowały drzewa własnym ciałem, aby uniemożliwić ich ścięcie. W latach 80. ruch Chipko protestował również przeciw górnictwu wapiennemu oraz przeciw budowie tamy w Tehri. Później przekształcił się w działający do dziś ruch Beej Bachao Andolan (Chrońcie nasiona). W 1982 roku Shiva założyła Research Foundation for Science, Technology and Ecology – fundację badawczą zrzeszająca naukowców świadczących pomóc społecznościom lokalnym w ich walce o prawo do podstawowych zasobów i zaspokojenia elementarnych potrzeb. Z programu ochrony nasion tej fundacji zrodziła się kolejna organizacja Navdanya (w języku hindu: „9 zbóż” od podstawowych zbóż Indii), która przeszkoliła już ponad 400 tysięcy rolników i rolniczek, studentów i przedstawicieli władz i organizacji społecznych w zakresie konserwacji bioróżnorodności i rolnictwa ekologicznego. Organizacja dysponuje swoją własną ekologiczną farmą i bankiem nasion, dzięki czemu mogła zachować ponad 5000 rodzajów zbóż, w tym 3 tysiące gatunków ryżu, 150 pszenicy, 150 fasoli i 15 prosa, a także wiele warzyw i ziół. W 1993 roku Shiva otrzymała nagrodę Right Livelihood Award za „umieszczenie kobiet i ekologii w centrum współczesnej problematyki rozwoju”. Sześć lat wcześniej otrzymał ją ruch Chipko „za zaangażowanie w ochronę, odbudowę i ekologiczne użytkowanie indyjskich zasobów naturalnych”.

Shiva napisała ponad 300 artykułów do czasopism naukowych i technicznych, a oprócz tego wiele artykułów i kilkanaście książek, Wśród nich wymienić można pracę poświęcone biopiractwu i działalności kilku korporacji agrochemicznych w Indiach („Stolen harvest” czyli „Skradzione zbiory” 1999). Shiva nagłośniła sprawę patentowania nasion, a także bankructw rolników uzależnionych od dostaw genetycznie modyfikowanych nasion i drożejących chemicznych środków ochrony genetycznie zmodyfikowanych roślin mających chronić, które doprowadziły do fali samobójstw, szczególnie na terenie tzw. „bawełnianego pasa” (Shiva podaje wręcz szokującą liczbę 200 tysięcy samobójstw w latach 1997-2010). W 2001 roku wydała ksiażkę „Water wars” („Wojny o wodę”), która zwróciła uwagę na przyczyny konfliktów wokół dostępu do wody pitnej i działalności międzynardowych korporacji. Poza reagowaniem na bieżące problemy propagowała ekofeminizm czyli walkę o prawa kobiet, która w realiach krajów Południa jest ściśle połączoną z walką o prawo do ziemi, nasion czy czystego środowiska, a w wydanej w 2002 roku książce Vedic Ecology: Practical Wisdom for Surviving the 21st Century szukała w starożytnych hinduskich Wedach wskazówek dla tworzenia dbającej o środowisko gospodarki.

Shiva jest zaliczana do najważniejszych krytyków dominującej koncepcji rozwoju, kwestionując liberalizację handlu i mające korzenie w zielonej rewolucji przemysłowe rolnictwo, a popierając alternatywny rozwój dający większy wpływ społecznościom lokalnym. Jej zdaniem fakt, iż 200 milionów ludzi w Indiach cierpi z powodu głodu lub niedożywienia czyli więcej niż w Afryce Subsaharyjskiej, pokazuje, że przemysłowy model rolnictwa i GMO nie prowadzą do rozwoju. Shiva założyła również w partnerstwie z brytyjskim Schumacher College – Uniwersytet Ziemi (Bija Vidyapeeth – Earth University), na którym oferowane są kursy rolnictwa ekologicznego, tak jak i kursy łączące myśli Gandhiego ze zrozumieniem globalnej gospodarki. Popierając wszechstronny rozwój człowieka, wszyscy uczestnicy biorą udział zarówno w gotowaniu, uprawie ogrodu, kompostowaniu, jak i zajęciach jogi czy spotkaniach ze sztuką.

W myśli i działalności Shivy nie sposób uciec od wątków feministycznych, które ściśle są związane z najważniejszym dla niej tematem żywności. Wynika to stąd, że 80% żywności w krajach rozwijających, a 60% żywności na świecie w sumie, jest uprawiana przez kobiety. Kobiety sadzą rośliny, pielęgnują je i zbierają plony zbóż, których wszyscy potrzebujemy, aby przetrwać, ale są właścicielami mniej niż 1% wszystkich gruntów rolnych. Na domiar złego, generalnie są ostatnie w kolejce do jedzenia, gdyż 70% cierpiących na świecie z powodu chronicznego ubóstwa i głodu, to kobiety i dziewczęta.

W 2012 roku Shiva ogłosiła w ramach światowej kampanię na rzecz „wolności nasion” 10-punktową deklarację, która kończy się następującym postanowieniem: „zobowiązujemy się do obrony wolności nasion jak i wolność różnych gatunków aby się rozwijać, jako prawa ludzkich społeczności do odzyskania nasion jako dobra wspólnego. W tym celu będziemy chronić ziarna, będziemy tworzyć banki nasion społeczności i biblioteki nasion, nie uznając żadnego prawa, które bezprawnie czyni nasiona prywatną własnością korporacji. Zatrzymamy patenty na nasiona”. Shiva popiera pokojowe metody walki i często podkreśla, że kampania, która prowadzi nawiązuje do najlepszych tradycji Gandhiego i ruchu non-violence.

Wybrane myśli Vandany Shivy:

„Trzeci Świat nie potrzebuje pomocy charytatywnej, Trzeci Świat potrzebuje suwerenności żywnościowej” 2011
„Potrzebujemy suwerenności w zakresie nasion, żywności, wody i ziemi. Musimy jeszcze raz poczuć się jak w domu na ziemi, i ze sobą nawzajem. (…) Niemniej jednak wzrost gospodarczy Indii brutalnie wypędził miliony ludzi z ich ziemi i pozbawił podstawowych praw, gdyż ogromne grabieże ziemi są dokonywane przez państwo i korporacje. Jesteśmy przeciwni tym korporacyjnym grabieżom, bo ziemia jest świętym spichlerzem ludzkiego pożywienia i nie może być używane jako towar, bez troski o życie ludzi. Mocno wierząc, że grunty, muszą należeć do tych, którzy ją uprawiają i pielęgnują i dla których są one źródłem utrzymania, natychmiast apelujemy o zapewnienie suwerenności ziemi”. Z deklaracji „Navdanya” organizacji Shivy.
„Układ Światowej Organizacji Handlu dotyczący rolnictwa oddaje w zasadzie całe nasze rolnictwo w ręce ADM, Conagra i Cargill (największe zagraniczne koncerny agrochemiczne – przy. PB), a cały sektor nasion w ręce Monsanto – musi koniecznie zniszczyć więcej i więcej gospodarstw, coraz więcej hodowli, i zmusić więcej rolników do samobójstwa, chyba że uda nam się coś zmienić. Pracujemy nad zmianą, a nasza praca w Navdanya pokazuje, że rolnicy mogą podwoić swoje dochody wykorzystując własne nasiona, uprawiając rolnictwo ekologicznego. Wszystko, czego potrzeba to połączenie sił rolników i miejskich konsumentów i na pewno zmiana zasad handlu, w których interesy Cargill nie będą traktowane jakby był prawami podstawowymi”.
„Kobiety były, naprawdę moim zdaniem, tymi, które udomowiły rośliny i stworzyły rolnictwo. I jak długo kobiety kontrolowały rolnictwo, produkowano prawdziwe jedzenie. Rolnictwo opiera się na przekazywanej przez kobiety wiedzy. Rolnictwo kontrolowane przez kobiety nigdy nie doprowadziłoby do niedoboru. Dopóki kobiety sterowały systemem żywności nie było miliarda ludzi będzie bez jedzenia i 2 miliardów otyłych lub chorych na cukrzycę. Jest to magia patriarchatu, przejęciu systemu żywnościowego przez mężczyzn. Wcześniej, patriarchat pozostawał kwestie żywności kobietom, nowoczesny patriarchat chce kontrolować jedzenie. Wiedza kobiet została usunięta z rolnictwa. Możemy jedynie zapewnić bezpieczną kulturę żywności, jeśli kobiety wrócą do rolnictwa”.
“U progu trzeciego milenium, strategie wyzwoleńcze muszą upewnić się, że ludzka wolność nie jest zdobywana kosztem innych gatunków, że wolność jednej rasy czy płci nie odbywa się kosztem zwiększonego podporządkowania innych ras czy płci. Wyzwaniem każdej walki o wolność jest włączenie w nie innych. Przez ponad dwieście lat, patriarchalny, europocentryczny i antropocentryczny dyskurs naukowy traktował ludzi i inne kultury i inne gatunki jak przedmioty. Eksperci traktowani byli jako jedyne osoby mające jakąkolwiek wiedzę. Przez ponad dwieście lat, ruch feministyczny, ruchy ludzi pochodzących z trzeciego świata, ruch ekologiczny i ruch praw zwierząt podważają to uprzedmiotowienie i zaprzeczanie podmiotowości.” Stolen Harvest, 2001

Hayrettin Karaca (Turcja)

Źródło: http://www.dw.de/image/0,,16268791_401,00.jpg

Honorowym laureatem Right Livelihood Award w 2012 został ciągle aktywny, pomimo ukończenia 90 lat Hayrettin Karaca, zwany „ojcem tureckiego ruchu ekologicznego”. W uzasadnieniu Nagrody kapituła napisała o uznaniu za „całe lata niestrudzonego rzecznictwa oraz wsparcia dla ochrony i troski dla naszego świata przyrody, łączącego skuteczną przedsiębiorczość z efektywnym ekologicznym aktywizmem”. Urodzony w 1922 roku Karaca poświęcił większość życia karierze biznesowej, zdobywając duży majątek dzięki prowadzeniu firmy zajmującej się handlem tekstyliami. W latach 1970-ych odbył wiele podróży po swoim kraju, co wzbudziło w nim zaniepokojenie stanem środowiska, a szczególnie skalą erozji gleb. Różne gatunki roślin były bliskie wymarcia, pastwiska była zniszczone, lasy wycięte, aby zwolnić miejsce dla pól. Do tego, nadmierne nawożenie i podlewanie ziem uprawnych, masowe użycie pestycydów i nieefektywnych technik rolniczych doprowadziło do erozji gleby. Karaca zrozumiał, że nie może milczeć i zaczął dokumentować sytuację i ostrzegać władze i obywateli o zagrożeniach stojących przed przyrodą Turcji. Był to moment zwrotny w jego życiu, w którym zdecydował o wycofaniu się z biznesu i poświęcenia reszty życia kwestiom środowiskowym.

W 1980 roku założył Arboretum na swojej ziemi w Yalova, które dziś posiada ponad 14.000 gatunków, podgatunków i odmian drzew, a także 3800 roślin zielnych i bylin innych typów. Arboretum pełni funkcję podłoża hodowlanego zagrożonych gatunków endemicznych roślin Turcji i jest otwarte dla zwiedzających.

Erozja dotyka obecnie w stopniu umiarkowanym lub poważnym aż 90% terenu Turcji, 750 milionów górnych warstw gleb jest co roku wymywanych, co wiązane jest z gwałtownym rozwojem przemysłowym i ekspansją przestrzenną miast na tereny rolnicze. Wycinanie lasów dębowych i zastępowanie ich sztucznymi uprawami pinii wzmacnia deforestację, prowadząc do zaniku bioróżnorodności Turcji, która może się szczycić 10 tysiącami gatunków roślin, w tym 3 tysiącami endemicznych. Do społecznych konsekwencji deforestacji zalicza się zmniejszenie produktywności rolnictwa i zwiększenie migracji ze wsi do miast.

Karaca z czasem poczuł, że aby zaradzić problemom nie wystarczy stworzyć arboretum, ale trzeba podjąć działania edukacyjne i wywierać presję na rząd i prywatne firmy. W 1992 roku wspólnie z innym przedsiębiorcą Nihatem Gökyiğitem założył Fundację TEMA Foundation (Turecka Fundacja Zwalczanie Erozji Gleb, na rzecz Reforestacji i Ochrony Naturalnych Habitatów). Misją fundacji jest zwiększenie świadomości społecznej problemów takich jak erozja, deforestacja, utrata bioróżnorodności czy zmiany klimatyczne. TEMA przeprowadziła ponad 150 projektów reforestacji i ochrony bioróżnorodności, spośród których wyróżnić można projekt „81 lasów dla 81 prowincji”, w ramach którego TEMA zasadziła ponad 10 milionów drzew.

Spadek produktywności gleb zagraża bowiem produkcji żywności i gospodarce wiejskich społeczności. Najczęstszą reakcją tych społeczności na zagrożenie jest przenoszenie się do miast. Odpowiadając na to wyzwanie, Karaca wykorzystał swe doświadczenie biznesowe. Wiedział bowiem, że nie uda się pokonać erozji i deforestacji, jeśli nie zapewni się wiejskiej ludności warunków do godnej pracy w miejscu zamieszkania. W ramach programu zrównoważonego rozwoju wsi, TEMA wspiera szkolenie i rozwój drobnych zrównoważonych biznesów takich jak pszczelarstwo, produkcja roślin pastewnych, doskonalenie hodowli zwierząt, wprowadzenie dobrych praktyk rolniczych, ekoturystyka, rehabilitacja pastwisk, uprawy owoców, ogrodnictwo czy ponowne zalesianie.

W swych kampaniach edukacyjnych TEMA skupiła się zarówno na docieraniu z przekazem do szerszej publiczności, jak i szkoleniu edukatorów. TEMA szkoliła tysiące nauczycieli, prezesów, duchownych, oficerów armii i policji. Opublikowała 84 książek i organizowała programy edukacyjne, w których wzięło udział ponad 2,5 mln osób. Niedawny sondaż wykazał, że 64 procent dorosłych w Turcji postrzega erozję jako pilne zagrożenie.

Organizacja zajmuje się również interwencjami prawnymi i wygrała dotąd 82 z 166 spraw, w których pozwała rząd głównie ze względu na projekty zakładające rozwój infrastruktury turystycznej na terenie rezerwatów przyrody. Sukcesem organizacji jest również uchwalenie przez Parlament praw dotyczących ochrony gleb i regulacji pastwisk. TEMA w tej chwili liczy 450 tysięcy członków-naukowców, 60 klubów na uniwersytetach i 100 zaangażowanych naukowców.

Pomimo podeszłego wieku, Karaca jeździ po kraju z wykładami i bardzo chętnie spotyka się z dziećmi, mówiąc, że nie chce im narzucać zdania tylko ich słucha. Prowadzi również dwa programy telewizyjne, w których promuje wolontariat i zaangażowanie w ochronę środowiska. Zapowiedział, iż Nagroda dodaje mu motywacji do jeszcze bardziej zaangażowanej pracy…

Wypowiedzi Karaci:

„Jedną rzeczą, z której zdałem sobie sprawę bardzo wcześnie, jest fakt, iż podstawowa niesprawiedliwość na tym świecie pochodzi z naszego podejścia do gleby i sposobu, w jaki ją traktujemy. Uznajemy gleby jako dane nam prawo. Postrzegamy ją jako produkt, jako źródło, które możemy wykorzystać w sposób niewyczerpany”.
„Kiedy byłem małym chłopcem, odkryłem moją miłość do każdej żywej istoty w glebie. Ta miłość do gleby towarzyszyła mi przez całe życie jak czerwona nić. Dorastałem, stałem się biznesmenem i prawie wszyscy w Turcji nosili moje dzianiny, których hasłem było „Karaca – z wami na lata”. Byłem znanym biznesmenem, ale w moim sercu zawsze czułem się jak dziecko gleby, które ma zawsze odpowiadać na wołania przyrody. Ponieważ czuję się dłużnikiem natury. (…) Wreszcie około 40 lat temu, przekazałem klucze do wszystkich moich fabryk aby poświęcić się mojemu najlepszemu przyjacielowi – glebie. Chciałem zrobić wszystko doskonale i rozwiązać problem na stałe u jego źródła. A imię tego problemu było erozji.”.
„Problem erozji gleby musi dotrzeć do świadomości wszystkich ludzi. Erozja to nie jest prosty techniczny problem. Erozja jest nie tylko problemem mojego kraju. Wspólnie musimy walczyć z tym zagrożeniem, które nie uznaje żadnych granic. Przede wszystkim, każdy ma wziąć w opiekę glebę wokół siebie i chronić ją świadomie ze szczerym sercem. Bo wszyscy wiemy, że kiedy ziemia jest skażona, wkrótce zostanie ona utracona na zawsze. Gleba nie może być czyszczona jak woda lub powietrze. A ponieważ każdy ma glebę w otoczeniu, każdy może zrobić coś, aby ją chronić, zanim będzie za późno. Bo wszystko zaczyna się od jednej osoby, nie ma drugiej osoby bez pierwszej”.
„Podstawą pokoju na świecie jest zdrowa gleba. Jeśli nie ma gleby, nastanie głód, a w ślad za nim przyjdą wojny”.
„Wytrzymałość ekosystemu nie jest nieograniczona. Ja nie mogę istnieć bez żywotnych systemów podtrzymywania życia na Ziemi. Dlatego też nie powinienem zniszczyć tego, co jest konieczne dla mnie, aby żyć. Nie mam prawa rujnować lub niszczyć ekosystemu”

Inne aktualności

Aktualności

09/08/2023

Prezentacja do warsztatów dla nauczycieli ,,Budując mosty”

Projekt „Młodzi Przedsiębiorczy. Program rozwoju kompetencji społecznych i obywatelskich w szkołach branżowych’’ korzysta z dofinansowania o wartości 110 187,00 EUR otrzymanego od Islandii, Liechtensteinu i Norwegii w ramach Funduszy EOG....

czytaj więcej»

29/09/2022

Wyniki konkursu dziennikarskiego „Budujemy społeczeństwo otwarte”

Znamy już zwycięzców V edycji konkursu na projekt materiału dziennikarskiego pt. "Budujemy społeczeństwo otwarte", zorganizowanego w ramach programu „I am European: Historie i fakty o migracjach na XXI wiek” finansowanego...

czytaj więcej»

18/10/2021

Wielkanoc z CEO

Wiosna i odbywająca się w jej trakcie Wielkanoc, Dzień wody, Dzień lasów i dzień Ziemi to wspaniały moment na refleksję na temat środowiska naturalnego i naszego wpływu na nie. W...

czytaj więcej»

Zobacz inne obszary naszych działań

Angażuj
obywatelsko »

Odpowiadaj
na globalne wyzwania »

Otwieraj
na kulturę »

Pomagaj
się uczyć »

Ucz
otwartości »

Wzmacniaj
odporność »

Życie po węglu, życie po wielorybach

Streszczenie

Tematem tekstu jest kwestia kulturotwórczej roli praktyk związanych z eksploatowaniem zasobów, związanych z wydobywaniem węgla przez górników ze Śląska oraz łowieniem wielorybów przez mieszkańców Wysp Owczych czy Wysp Salomona. Tekst pokazuje, jak zmienia się charakter tych działań w związku ze wzrostem świadomości ekologicznej i wrażliwości społecznej, zmian klimatycznych. Praktyki te odgrywają istotną rolę w kształtowaniu tożsamości ludzi, nie oznacza to jednak, że są zrównoważone. Tradycyjne społeczności również potrafiły przesadzić z niezrównoważoną eksploatacją zasobów, czego przykładem są Wyspy Wielkanocne, które uległy deforestacji i zubożeniu bioróżnorodności, w wyniku działań ich mieszkańców.

O trudnej miłości do wielorybów

Walka z wielorybami, uosabiającymi ogromną siłę przyrody, była ważnym czynnikiem oddziałującym na kulturę. Przykładem książki opiewającej trud wielorybników jest amerykański klasyk – „Moby Dick” Herberta Melville’a. Napisana w 1851 roku powieść opowiada o losach Izmaela, doświadczonego żeglarza marynarki handlowej, który postanawia wyruszyć na wyprawę wielorybniczą. Zaciąga się na statek Pequod, dowodzony przez ponurego i tajemniczego kapitana Ahaba, który w walce z wielorybem stracił nogę. Dla owładniętego szaleństwem dowódcy jedynym celem tej wyprawy jest szaleńcza pogoń za legendarnym białym kaszalotem, który go okaleczył i zemsta na wielorybie. Zaprzysięgłym wielbicielem „Moby Dicka” był współczesny chilijski pisarz Luis Sepúlveda, który, zainspirowany historią bohaterów tej książki, w młodości zaciągnął się na statek wielorybniczy. Bezwzględna walka i okrucieństwo połowu kłóciły się z jego wrażliwością i w konsekwencji autor dołączył do Greenpeace, aby walczyć o ratowanie największych morskich ssaków. „Podróż do świata na końcu świata” to oparta na autentycznych doświadczeniach opowieść, w której bohater po dwudziestu czterech latach wędrówek powraca na południowy skrawek ojczystego Chile – do „świata na końcu świata”. Niezależny dziennikarz udaje się tam na wezwanie Greenpeace, aby wyjaśnić tajemniczy wypadek, któremu uległ w pobliżu Cieśniny Magellana japoński statek przetwórnia, „Nishin Maru”. Sepulveda płynie na statku Greenpeace, poprzez lodowate wody zatok Ziemi Ognistej i nieskażonych strumieni, przyglądając się dokładnie geografii i przyrodzie małych wysp, zwracając uwagę na naturalną bioróżnorodność. Dystans dzielący książki Melville’a i Sepluvedy doskonale obrazuje przemiany, jakie zaszły w ludzkiej świadomości przez 150 lat. Chilijski pisarz zamiast sławić wielorybników, napisał przypowieść o mądrości i szlachetności natury, którą niszczą zaślepieni w swym egoizmem ludzie, dążący nieświadomie do własnej zguby.

O Wyspach Owczych i miłości do Farerów do delfinów i wielorybów

Rybacy z Wysp Owczych od XVI wieku łowią różne odmiany delfinów i wielorybów. Za pomocą kilku łodzi odcinają drogę do morza tym potężnym ssakom i zmuszają je do ucieczki na plażę, gdzie są zabijane. Wyprawy łodziami mają charakter społeczny – organizowane są przez małe społeczności sąsiedzkie i każdy może w nich wziąć udział. Wyprawom tym towarzyszą ważne rytuały i ich zwolennicy uznają je za ważną część kultury i historii wyspiarzy. Choć kilkusettysięczna populacja atlantyckich wielorybów i delfinów wydaje się nie być zagrożona z powodu mordowania około tysiąca wielorybów przez Farerów (mieszkańców Wysp Owczych), to praktyki te wzbudziły protesty ze względu na oburzenie światowej opinii towarzyszące brutalności praktyk. Mięso wielorybie uchodzi za lokalny przysmak reprezentatywny dla tamtejszej kultury kulinarnej, lecz, podobnie jak w wiodącej prym w brutalnych polowaniach Japonii, w mięsie tych ssaków znaleziono toksyczną rtęć i kadm. Skłoniło to lokalne władze w 2008 roku do wydania zalecenia, aby nie jeść mięsa wielorybiego, co spowodowało pewien spadek poziomu jego konsumpcji. Przeciwnicy połowów podkreślają, że w obecnej sytuacji gospodarczej kraju, pozwalającej na swobodny import żywności, brutalne połowy nie są już gospodarczo uzasadnione. Problem połowów na Wyspach Owczych jest podobny do problemu corridy w Hiszpanii, która została ze względów etycznych zakazana na obszarze autonomicznego regionu tego kraju – Katalonii, a przez jej zwolenników jest uznawana za integralny składnik hiszpańskiej tożsamości. Oprócz połowu morskich ssaków, gospodarka Farerów jest niemal w całości oparta na sektorze rybnym, przez co jest narażona na załamanie ze względu na postępujący zanik atlantyckich łowisk.

Połowy na delfiny odbywają się nadal na Wyspach Solomona, szczególnie na wyspie Malatia. Mięso złowionych zwierząt jest dzielone pomiędzy wszystkie gospodarstwa domowe. Zęby delfina są stosowane do wytwarzania biżuterii, pełnią też na wyspie funkcję waluty. Delfiny są chwytane do sieci, łapane żywcem i zabijane poprzez poderżnięcie gardła. W ostatnich latach tubylcy wzbudzili protesty organizacji CITES zajmującej się zagrożonymi gatunkami, gdyż zaczęli zarabiać na handlu delfinami butlonosymi, sprzedając 28 delfinów do parku rozrywki w meksykańskim kurorcie Cancun, a kolejnym razem tyle samo do delfinarium w Dubaju.

Przestroga z Rapa Nui

Rapa Nui, czyli „pępek świata” to tubylcza nazwa Wysp Wielkanocnych, należących obecnie do Chile, dawniej jednego z najważniejszych ośrodków Polinezji. Na wyspach występowała niezwykła bioróżnorodność, wiele gatunków drzew, w tym 3 odmiany najwyższych na świecie palm mających ponad 150 metrów wysokości oraz 6 lokalnych odmian ptaków. Wedle przekazów misjonarzy z połowy XIX wieku, wyspa była zorganizowana w hierarchiczny system klasowy, którym rządził ariki – najwyższy wódz, który panował nad 9 pomniejszymi wodzami i ich klanami, uznawany za potomka legendarnego założyciela ludu – Hotu Matu’a. Tworzenie olbrzymich skalnych rzeźb z ludzkimi głowami na cześć czczonych przodków było głównym wyznacznikiem ich kultury. Wierzono, że żyjący mogą cieszyć się symbiotyczną relacją z umarłymi, którzy dają im wszystko, czego potrzebują do życia (zdrowie, żyzną ziemię, zwierzęta i pomyślność), w zamian żywi, za pomocą swoich ofiar, mogli zapewnić umarłym lepsze miejsce w świecie ducha. Mieszkańcy Rapa Nui zamieszkiwali wzdłuż wybrzeża, a figury Moai strzegły ich od strony morza zwrócone do nich głowami. Zdaniem amerykańskiego historyka Jareda Diamonda, konstruowanie i transport posągów, do którego wykorzystywano drzewomiejscowych palm, odbyło się kosztem spustoszenia ekologicznego i deforestacji o tak ogromnej skali, że z powodu głodu zaczęło dochodzić do przypadków kanibalizmu. W Wielkanoc 1722, kiedy przybył pierwszy Europejczyk, holenderski odkrywca Jacob Roveggen, liczba mieszkańców Wysp wynosiła ok. 2000 osób, podczas gdy zaledwie wiek wcześniej było ich około 15000. Wskutek rabunkowej gospodarki, zbyt intensywnych łowów i zbiorów, doszło do deforestacji i znikło 21 gatunków drzew oraz wszystkie ptaki, najwyższe drzewa sięgały 30 metrów. Utrata wysokich drzew sprawiła, że mieszkańcy nie mogli budować dużych statków, przez co łowili znacznie mniej ryb, to z kolei spowodowało wstrząsy społeczne i zmianę religii na kult ptaków, a także topienie posągów, które przestały zapewniać pomyślność. W XIX wieku krajobraz uległ dezertyzacji, a mieszkańcy żyli głównie dzięki hodowli kur. Przykład ten pokazuje, że tradycyjne kultury nie zawsze potrafiły radzić sobie z wyzwaniami ekologicznymi, a ich gospodarka nie zawsze była zrównoważona.

Wyspa Wielkanocna – posągi, które kosztowały całą cywilizację. Photo by Viajar24h.com licencja CC BY

Zasoby a upadek cywilizacji

Jared Diamond, autor ksiązki „Upadek. Dlaczego niektóre społeczności upadły, a innym się udało?”, przypomina nam, że upadek cywilizacji to złożony fenomen. Okazuje się, że często wielkie cywilizacje kryzys dopadał w szczytowym momencie rozwoju, Majowie zaczęli podupadać około 800 roku, wkrótce po zbudowaniu największych świątyń. Tak w wypadku oceny deforestacji i depopulacji Wyspy Wielkanocnej, upadku Związku Radzieckiego, Somalii, Rwandy, dawnej Jugosławii, czy szans przetrwania współczesnej, zachodniej gospodarki kapitalistycznej wyróżnia 5 podstawowych wymiarów ważnych do zbadania.

Pierwszym czynnikiem jest wpływ ludzi na zasoby środowiska, w przypadku grenlandzkich Norsów – cywilizacji, która wyginęła pod koniec średniowiecza, doszło do erozji gleby i deforestacji, zabrakło im drzew do produkcji węgla drzewnego, niezbędnego do wytapiania żelaza.
Drugim czynnikiem są zmiany klimatu, w wypadku Norsów faktycznie doszło do ochłodzenia klimatu w XIII-XIV wieku, ale sam ten czynnik nie przesądza o upadku, gdyż eskimoscy Inuici przetrwali pomimo zimnych temperatur.
Trzecim czynnikiem są relacje z sąsiednimi, sprzymierzonymi ludami – w wypadku Norsów osłabił ich kryzys ekonomiczny, jaki dotknął sprzymierzoną Norwegię.
Czwartym wymiarem są relacje z wrogimi społeczeństwami – Inuici zablokowali Norsom dostęp do fiordów, które gwarantowały im dostęp do fok.
Ostatni czynnik to wewnętrzne względy polityczne, społeczne i kulturowe – Norsom zaszkodziło nawrócenie się na chrześcijaństwo wraz z przeznaczeniem znacznych sił na budowie katedr i niechęcią do uczenia się od pogańskich Inuitów. Rozdźwięk między ilością zasobów a skalą konsumpcji oraz ekonomicznymi wydatkami i potencjałem gospodarczym pogarsza sytuację.

Często subtelne czynniki ekologiczne odgrywają kluczowe role, jak w wypadku Wysp Wielkanocnych.

Interesy krótko-versus długoterminowe

Interesującym tematem jest dlaczego dane społeczeństwa nie zapobiegły swemu upadkowi, podczas gdy miały pewne przesłanki, aby zauważyć eskalacje problemów. Zdaniem Diamonda, kluczową rolę odgrywa konflikt pomiędzy krótkoterminowymi interesami elit a długofalowym interesem całej społeczności, szczególnie widoczny kiedy elity potrafią ochronić siebie przed konsekwencjami własnych decyzji, zgubnych dla całych społeczeństw. W przypadku Grenlandii interesem pasterskich wodzów było zwiększanie liczby owiec, by mieć silniejszą pozycję wobec innych wodzów, lecz całkowitym efektem działania było zniknięcie szaty roślinnej (fenomen tragedy of commons, tragedii dóbr wspólnych). W ocenie Diamonda, podobna sytuacja ma miejsce w Stanach Zjednoczonych, gdzie elity polityczno-biznesowe świadomie czerpią krótkoterminowe zyski z działań, które przynoszą długoterminowe zgubne skutki społeczne i środowiskowe (np. finansowanie korporacji paliwowych z budżetu państwa, czyli krótkotrwały zysk, przynosi większą emisję CO2 oraz spowalnia rozwój alternatywnych źródeł energii a tym samym w dłuższej perspektywie przynosi straty). Drugi kluczowy czynnik sprzyjający upadkowi to konflikt pomiędzy kluczową dla danej społeczności wartością, a wymaganiami chwili obecnej. Przykładowo, brytyjska tożsamość pozwoliła Australii przetrwać przez 250 lat, lecz w obecnej sytuacji wielokulturowego społeczeństwa, w którym rosnąca ilość mieszkańców pochodzi z Azji, stała się czynnikiem niesprzyjającym spójności społecznej. „Ciężko jest adaptować się do sytuacji, w której to, co sprawia obecnie problemy przez wiele lat było źródłem siły” – mówi Diamond i można odnieść jego myśl także do omawianego przykładu wielorybniczego z Wysp Owczych. Diamond przestrzega przed przyznaniem jakiemuś z problemów ekologicznych prymatu przed pozostałymi. „Jeśli rozwiążemy 11 problemów, a zostawimy odłogiem dwunasty, na przykład rozwiążemy kwestię wody pitnej, żywności i wielkości populacji, a pominiemy kwestię toksycznych odpadów, możemy być w wielkich opałach”.

W jego ocenie, powodem do optymizmu może być fakt, że główne zagrożenia dla naszej planety nie biorą się z kosmosu, lecz ludzie sami je stworzyli, a jeśli sami powołaliśmy do życia problem, tym bardziej możemy znaleźć rozwiązanie.

Cywilizacja węglowa

W tej perspektywie górnictwo jawi się jako pieśń przeszłości – wielkie kopalnie i elektrownie węglowe odpowiadające za ogromne emisje CO2, do tego niebezpieczny zawód – nie dość, że długotrwała praca grozi pylicą, to co roku słyszymy w mediach o śmiertelnych wypadkach zasypania górników. Melodią przyszłości może być energia odnawialna, szczególnie zdecentralizowane sieci energii rozproszonej, takie jak fotowoltaika, biogaz z kompostu, ewentualnie spalarnie śmieci, energetyka wiatrowa czy wodna. Polski rząd, który zawetował europejskie porozumienia klimatyczne został osamotniony, nasz minister środowiska siedział sam przy stoliku, podczas gdy pozostali ministrowie krajów członkowskich jedli lunch. Rząd Tuska upierając się, by eksploatować do końca węgiel, blokuje rozwój sektora odnawialnych energii, w którym mogłoby powstać 250 tysięcy miejsc pracy – tak dla specjalistów od techniki, jak i dla konsultantów czy sprzedawców. Niemniej, jak zauważa Adam Ostolski, „jeśli chcemy dokonać zielonych zmian, powinniśmy odnaleźć w sobie wdzięczność za to, co cywilizacja górnicza nam dała, poczuć dumę z jej osiągnięć i pozwolić ludziom na żałobę po świecie, który odchodzi w przeszłość” (tamże). Górnictwo odegrało ważną rolę w formowaniu się tożsamości i kultury Śląska, podobnie jak i innych regionów rolniczych. Górnicy wykształcili własną, silną kulturę zawodową, obejmująca specyficzny język, zwyczaje czy rytuały, jak obchody górniczego święta – Barbórki.

Orkiestra górnicza z Katowic. Photo by DrabikPany, licencja CC BY

Zamknięcie kopalń oznacza dla nich coś więcej niż tylko utratą miejsca pracy – utratę tożsamości i związane z tym egzystencjalne zagubienie. Dlatego wielu górników z zamykanych kopalń, zamiast przeznaczyć otrzymane odprawy na uruchomienie nowego biznesu, wydało pieniądze na zakup dóbr konsumpcyjnych (np. nowego samochodu), a całkiem znacząca grupa wpadła w alkoholizm lub hazard. Film Marka Hermana „Orkiestra”, przedstawiający historię górniczej orkiestry z małego angielskiego miasteczka Grimley, pokazuje jak silnie zintegrowaną społecznością byli górnicy nie tylko w czasie pracy. Mimo nieuchronnej perspektywy zamknięcia kopalni i utraty źródła dochodów, członkowie orkiestry decydują się grać dalej, biorąc udział w prestiżowym festiwalu.

Utrzymanie status quo a myślenie o przyszłości

Chcę podkreślić, że przestawienie się z węgla na odnawialne źródła energii to nie tylko techniczna kwestia przekwalifikowania siły roboczej, ale problem znalezienia nowej, sensownej opowieści o życiu dla tysięcy ludzi, całych miast i regionów. Jak zauważa antropolog i etnobotanik Wade Davis, „język to nie tylko korpus słów i zasad gramatycznych, to przebłysk ludzkiego ducha, to wehikuł poprzez który dusza każdej kultury przybiera materialną formę.

Każdy język to prastary las umysłu, wodospad, myśl, ekosystem duchowych możliwości. Przez ostatnich kilka dekad liczba ludzkich jeżyków spadła z około 8000 do 3000-4000. Co dwa tygodnie umiera jakiś starszy, który zabiera ze sobą do grobu ostatnią sylabę swego języka”. Podobnie jest z odchodzącymi zawodami górnika czy wielorybnika, czy nie lepiej jednak przeżyć żałobę po ich odejściu, ale zadbać o klimat i środowisko?