Artykuł
Uczenie się jest najbardziej efektywne, jeśli jest procesem grupowym. W wielu szkołach, przy różnych rozwiązaniach związanych ze zdalnym nauczaniem, traci się wspólnotę uczących się. Czasem może być też tak, że uczennice i uczniowie pracują w tym samym czasie na platformie internetowej, widzą się lub słyszą, ale niestety nie poddają refleksji tego, co jest sednem ich uczenia się. W szkole łatwo jest powiedzieć koledze lub koleżance o swoich sukcesach lub trudnościach, liczyć też na to, że ktoś z rówieśników przyjdzie nam z pomocą. Internet niestety rządzi się innymi prawami, co absolutnie nie oznacza, że uczniowie o tym nie rozmawiają, nie wspierają siebie.
Jednym z elementów OK zeszytu jest refleksja ucznia, którą możemy rozpatrywać na trzech poziomach:
- czego jako uczeń się uczę?
- czego już się nauczyłem i co mogę z tym zrobić?
- jak się uczyłem? co mi pomagało? co utrudniało mi naukę?
Warto zadać te pytania, jeśli uczestniczymy w spotkaniu online z uczniami. Przede wszystkim warto pytać czy użyte do spotkania narzędzie pomaga się uczyć, co może zrobić nauczyciel, by efektywność uczenia się była większa.
Kalendarz refleksji
Refleksję uczniowską można też uzyskać online. Jest wiele narzędzi, które temu służą. Z klasami piątymi testowałem kalendarz refleksji. Była to kartka papieru wielkości A3 z nazwą miesiąca i rysunkiem, na której uczniowie przyklejali karteczki samoprzylepne. Na karteczkach wpisywali refleksję związaną z lekcją, czyli jak się uczyli, czego się nauczyli, co zrozumieli, co im pomagało, a co utrudniało naukę. Taki kalendarz można utworzyć wirtualnie w aplikacji padlet. Po rejestracji, która zajmuje kilka sekund, można tworzyć padlet, czyli wirtualną tablicę. W wersji bezpłatnej możesz utworzyć trzy padlety, a do dyspozycji jest klika projektów, do którychuczniowie otrzymują link. Mogą także ustawić powiadomienie o pojawieniu się nowego wpisu na tablicy. Dla klas VI założyłem padlet-półkę – każda klasa ma swoją kolumnę, w której proszę, aby uczniowie się wpisywali.
Padlet można wykorzystać także do zbierania innych refleksji:
- technika 3-2-1 – uczeń zapisuje 3 rzeczy, których się nauczył, 2 które chciałby poznać lepiej oraz 1 pytanie związane z tym tematem,
- czego się uczyliśmy? co mi pomagało? co mi przeszkadzało w nauce?
- czego się nauczyłem dziś? czego chcę się nauczyć na następnej lekcji?
To też świetne narzędzie do tworzenia linii czasu. Uczeń może po założeniu konta na padlecie stworzyć taką tablicę, na której zapisze swoje refleksje nie tylko z tego, czego się nauczył, ale także to, co przeczytał lub obejrzał i go zachwyciło. Taki padlet może udostępnić kolegom i koleżankom.
Może również służyć refleksji nie tylko związanej z uczeniem się, ale także z tym, co dotyczy samego ucznia. Np. uczeń obejrzał ciekawy film i pisze o tym na swojej linii czasu; przeczytał artykuł o grze, umieszcza ten link w padlecie. Pomimo tego, że to narzędzie internetowe to może z łatwością zbliżać ludzi do siebie.
Mapa myśli
Uczniowie mogą uzyskać refleksję poprzez wykonanie mapy myśli. Pomocne są tu narzędzia online, które pomagają przygotować i opublikować taką mapę. Duże możliwości dają: canva.com i coggle.it oczywiście są też inne bezpłatne programy, jednak zanim zainstaluje się program na swoim komputerze, warto przetestować tworzenie map myśli online. Mapę można wykonać też na kartce papieru, jeśli zajmuje to mniej czasu niż tworzenie mapy w Internecie.
List/kartka pocztowa
Dziś o wiele łatwiej wysłać jest list korzystając z Internetu, niż wybierając się na pocztę. Jedna z technik pozyskania refleksji opiera się na liście wysłanym do znanej osoby. Uczeń pisze list lub kartkę pocztową do osoby którą zna. Uwzględnia w treści to, czego się nauczył, co chciałby jeszcze w tym temacie wiedzieć więcej. Taki list może być wysłany do koleżanki, kolegi, rodzica, kogoś z rodziny czy nauczyciela.
Uczeń może mieć już przed lekcją jakąś wiedzę na dany temat. Można zaproponować mu technikę: W, C, N.
W – co wiemy na ten temat
C – czego chcemy się dowiedzieć
N – czego się nauczyliśmy
W zeszycie tworzy tabelkę, na początku lekcji zapisuje odpowiedzi dla W i C, na koniec lekcji uzupełnia N.
Twitter – to świetne narzędzie do zapisywania refleksji, trzeba tu nieźle się napracować, aby zmieścić się w wymaganej liczbie znaków. Takie twitty uczniowie mogą przesyłać między sobą.
Refleksja po lekcji
Nie powinniśmy zapominać o refleksji wywołanej naszymi pytaniami. Możemy je przesłać do ucznia, aby po każdej lekcji wybrał co najmniej jedno pytanie, odpowiedział na nie, odesłał nam odpowiedź. Możemy też sami zainicjować dialog, przesyłając któreś z pytań:
- Co było dla mnie na tej lekcji najważniejsze?
- Czego się dziś nauczyłem/nauczyłam?
- Co mnie zaskoczyło?
- Czego chciał(a)bym się jeszcze na ten temat dowiedzieć?
- Jakie chciał(a)bym zadać pytanie?
- Co było dla mnie niejasne?
- Co mi dziś pomagało, a co utrudniało naukę?
- Co chciał(a)bym jeszcze powtórzyć?
- Co było dla mnie najtrudniejsze i dlaczego?
Jeśli już pracujemy z refleksją, warto zadbać, aby była ona widoczna. Możemy zachęcać uczniów, aby wysyłali ją sobie wzajemnie, umieszczali na swoich profilach społecznościowych. Każda forma pracy, narzędzie mogą być w różny sposób wykorzystane. Czasem mając dobre intencje, można nieopatrznie zrobić coś, co będzie miało skutek negatywny. Jeśli wiemy, że praca zdalna naszym uczniom stwarza problemy, lub/i zbyt dużo czasu poświęcają na pracę przy komputerze, to zaproponujmy tworzenie refleksji w zeszycie, fotografowanie jej i przesyłanie takich zdjęć. Jeśli tworzenie mapy myśli w komputerze zajmuje kilkadziesiąt minut, zaś narysowanie jej na kartce papieru to tylko kilka lub kilkanaście minut, zrezygnujemy z pracy przy komputerze. Najważniejsza jest równowaga między tym, co robimy, jak to robimy i jaki efekt w czasie osiągamy. Dla mnie refleksja ucznia to nie tylko sprawdzenie czy i jak się uczy. To przede wszystkim danie mu uwagi na to, że jego uczenie jest ważne.
Michał Szczepanik – nauczyciel biologii i edukacji dla bezpieczeństwa w szkole podstawowej im. G. Morcinka w Poczesnej i J. Lompy w Starczy. Trener Centrum Edukacji Obywatelskiej, asystent szkół w programie Całościowy Rozwój Szkoły. Od 20 lat pracujący w zawodzie nauczyciela, zwolennik oceniania kształtującego i skłaniania uczniów by w procesie uczenia się, jak najwięcej korzystali z siebie wzajemnie. Autor kilkunastu publikacji, które powstały m.in. w programach Akademia Uczniowska, W świat z klasą. Ekspert od OK zeszytu.
