Wbrew obiegowej opinii, że Polska jest państwem homogenicznym kulturowo, liczba uczniów cudzoziemskich stale wzrasta. Tendencja ta oznacza, że nasze szkoły stopniowo będą się zmieniać w placówki wielokulturowe. Przedstawiamy praktyczny poradnik, jak wesprzeć społeczność szkolną w tym procesie.

Według danych Ministerstwa Edukacji Narodowej w roku szkolnym 2017/2018 w przedszkolach i szkołach uczyło się prawie 30 tys. dzieci niebędących obywatelami polskimi (rok wcześniej 21 tys.). W ciągu pięciu lat liczba ta wzrosła czterokrotnie. Wszystko wskazuje na to, że trend migracyjny będzie się utrzymywał. Jak przekłada się to na potrzeby różnych osób w szkole?

Zmiana obejmuje wszystkich

Gdy w szkole lub klasie pojawia się uczeń cudzoziemski, zarówno on sam, jak i cała społeczność szkolna stają w obliczu nowej sytuacji, która rodzi specyficzne potrzeby.

Dla uczniów cudzoziemskich migracja jest doświadczeniem, któremu zwykle towarzyszą silne emocje. Z jednej strony przeprowadzka do nowego kraju obniża poczucie bezpieczeństwa oraz rodzi stres związany z nieznanym kontekstem kulturowym, obcym językiem, niepewnością zasad panujących w nowym środowisku, brakiem przyjaciół. Z drugiej – nowe miejsce budzi często ciekawość i chęć poznania, nawiązywania relacji z rówieśnikami, odkrywania okolicy.

Dla opiekunów dzieci cudzoziemskich nowa szkoła jest tylko jedną z wielu stresujących zmian wynikających z migracji do innego kraju. Rodzice stają w obliczu konieczności zrozumienia realiów organizacyjnych, prawnych i społecznych związanych z edukacją. Często chodzi o codzienne funkcjonowanie szkoły. Algorytmy, według których funkcjonuje szkoła, oparte są z jednej strony na zwyczajach i niepisanych ustaleniach, z drugiej – na regulaminach, programach i innych dokumentach. W obu przypadkach dla rodziców dzieci cudzoziemskich mechanizmy te są trudno dostępne, co rodzi poczucie zagubienia.

Dla społeczności szkolnej i polskich uczniów pojawienie się dzieci cudzoziemskich również stanowi nową sytuację.

Szkoła wielokulturowa to system naczyń połączonych. Od nastawienia – systemowych rozwiązań, ale też podejścia kadry pedagogicznej oraz rówieśników – zależy sukces integracji dzieci cudzoziemskich i powracających do kraju, z kolei kompetencje międzykulturowe stają się coraz bardziej istotne w życiu społecznym i zawodowym, a różnorodność społeczna jest szansą na poszerzenie repertuaru doświadczeń oraz poznanie innych sposobów rozumienia świata.
(…)

Wsparcie dzieci…

Jest ono kluczowe zwłaszcza w pierwszym okresie pobytu ucznia w nowej szkole. Powinna ona dostarczać mu narzędzi pozwalających – w realistycznej perspektywie czasowej – dorównać dzieciom polskim. Jednym ze sposobów jest tu rozpoznanie i docenienie talentów oraz umiejętności, które rozwinął w kraju pochodzenia. A inne to:

1. Komunikacja i dobre poznanie ucznia.

Kluczowa jest komunikacja zarówno z dzieckiem, jak i jego rodziną. Rozmowa buduje zaufanie i daje wiedzę o tym, czego uczeń potrzebuje i jak można go wesprzeć. Jeśli barierą jest nieznajomość języka, poprośmy o pomoc w tłumaczeniu nauczycieli języków obcych lub studentów filologii obcych.

2. Nauka języka.

Dzieci nieznające języka polskiego są w szczególnie trudnej sytuacji, ponieważ podczas lekcji nie mogą uczestniczyć ani w nauce, ani w wielu aktywnościach społecznych. Niestety, prawo oświatowe nie umożliwia tworzenia klas przygotowawczych, które byłyby poświęcone wyłącznie nauce języka polskiego. Co zatem pozostaje? Możliwe jest zorganizowanie dodatkowych lekcji języka polskiego jako obcego (koszty ponosi organ prowadzący) lub zaangażowanie wolontariuszy – studentów glottodydaktyki, bibliotekarzy, chętnych rodziców.

3. Asystent kulturowy.

Nawet przy intensywnej nauce języka proces ten będzie trwał miesiącami. W tym czasie szkoła może zatrudnić tzw. asystenta kulturowego, czyli pomoc nauczyciela władającą językiem pochodzenia ucznia [art. 165 ustawy z 7.09.1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2018 r. poz. 1457)]). Dla dzieci cudzoziemskich otoczonych całkowicie nową rzeczywistością obecność kogoś rozumiejącego ich język i realia kulturowe może być nieocenionym wsparciem.

4. Indywidualne podejście.

Niezależnie od wsparcia w nauce polskiego i nadrabianiu różnic programowych pierwszy okres obecności ucznia w szkole wymaga indywidualnego podejścia. Ważne jest m.in. zbudowanie indywidualnego planu kształcenia oraz całościowa ewaluacja (przy współpracy z rodzicami) potencjału dziecka.

5. Przydzielenie ucznia opiekuna.

Sprawdzony sposób włączania każdego dziecka, w tym także cudzoziemskiego, do społeczności klasowej i szkolnej proponuje dr Jacek Pyżalski: – Poproszenie lubianego ucznia/uczennicy w klasie (zawsze tej samej płci co dochodzący uczeń), aby pierwszy zaczął rozmawiać z tym dochodzącym uczniem/uczennicą, opowiedział mu o szkole. Przy okazji osoba taka będzie stanowić wzór dla innych – w kontekście kontaktowania się z nową osobą – mówi.

…i rodziców

Rodzice dzieci migranckich potrzebują przede wszystkim wsparcia w zrozumieniu realiów polskiej szkoły. Dobrą praktyką z tego zakresu jest opracowanie tzw. pakietu powitalnego. Jest to broszura w języku zrozumiałym dla rodziców, w której zawarte są wszelkie ważne informacje, np. mapa dojazdu do szkoły, schemat systemu edukacji w Polsce, kalendarz roku szkolnego z zaznaczonymi dniami wolnymi, rozkład lekcji i przerw, rzeczy potrzebne w szkole, porady, co zrobić w typowych sytuacjach (złe samopoczucie, brak pracy domowej, nawiązywanie nowych znajomości itp.).
(…)

To tylko fragment artykułu Maliny Baranowskiej-Janusz i Małgorzaty Leszko pt. Moc kultur w szkole. Cały artykuł zostanie opublikowany w miesięczniku „Dyrektor Szkoły” 1/2019, zobacz: www.czasopisma.wolterskluwer.pl/dyrektor-szkoly

Malina Baranowska-Janusz jest psycholożką międzykulturową, trenerką i koordynatorką projektów antydyskryminacyjnych i wielokulturowych w CEO.

Małgorzata Leszko jest trenerką i koordynatorką programów edukacji antydyskryminacyjnej w CEO.