Film w szkole. Nie tylko na lekcji wychowawczej

Edukacja filmowa w ostatnich latach cieszy się dużym zainteresowaniem naukowców oraz badaczy kultury. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że relacje szkoła – film nie jest niczym nowym, już w XX wieku powstały pracę zgłębiające temat. W publikacjach często cytowane są publikacje m.in. Henryka Depty („Film i wychowanie” z 1975, „Kultura filmowa – wychowanie filmowe” z 1979, „Fabryka snów czy szkoła życia: problemy młodzieży a wartości filmu” z 1986 roku) czy jeszcze wcześniejsze książki Janiny Koblewskiej („Film i dzieci” z 1961, „Film fabularny w szkole” – 1964). Kanoniczne studia utrzymane były w duchu wychowania do sztuki (przygotowania do pełnego przeżywania kontaktu z dziełami) lub wychowanie przez sztukę, druga koncepcja wydaje się bardziej przystająca do szkolnej praktyki. W publikacjach pojawi się również kategoria „wychowania przez film” lub „edukacji poprzez film”, oznaczająca traktowanie dzieła audiowizualnego niczym punktu wyjścia do rozmów lub refleksji na tematy bliskie uczniom.

Współczesne myślenie nad edukacją filmową dotyka coraz śmielej ekonomii, nie tylko kwestii wychowawczych bądź etycznych. Analizie poddane są m.in. grantowe fundusze przyznawane na programy oraz projekty filmowe z zakresu edukacji filmowej, działania komercyjnych dystrybutorów oferujących materiały edukacyjne „w pakiecie” z wyjściem szkolnej grupy zorganizowanej do kina, czy nawet sama poetyka fabuł dla młodego widza. Nie da się ukryć, że każdy z tych tematów zasługuje na pogłębienie oraz naszkicowanie z różnych stron, a kolejne diagnozy pozwalają mocniej zrozumieć proteuszową współczesną kuturę. Nie sposób uciec od pytania: ale co z nauczycielami i nauczycielkami? W jaki sposób pedagodzy mogą skorzystać z narzędzia, którym jest film, aby realizować cele wychowawcze oraz budować dialog z młodzieżą.

Wielki nieobecny

Nauczanie o filmie nie jest wpisane w podstawę programową realizowaną w polskich szkołach. I nigdy nie było. Stereotypowa opinia krzywdząco widzi w filmie czystą rozrywkę, pozbawioną wartości namiastkę sztuki. Zapomnijmy jednak o często powtarzanej opinii Karola Irzykowskiego, głoszącej, że X muza nie ma wyda arcydzieł – czasy Dwudziestolecia Międzywojennego dawno minęły.

Michał Pabiś-Orzeszyna celnie opisuje problem nieobecności filmu w programie nauczania polskich szkół.

Z formalnego punktu widzenia edukacja filmowa funkcjonuje poza system oświaty. Pomimo wieloletnich starań nigdy nie udało się jej wprowadzić do szkół na prawach samodzielnego przedmiotu (…) Rosnąca z dekady na dekadę trudność w przedostaniu się edukacji filmowej do szkół interpretowano rozmaicie, akcentując najczęściej specyficznie wymagania sprzętowe, wyzwania organizacyjne czy też różnie uzasadniane, ale konsekwentnie odległe od kultury filmowej priorytety kolejnych planów nauczania. [Pabiś-Orzeszyna, 2018, s.7]

Głównym problem to brak legalnych źródeł, z których można korzystać bez obaw podczas lekcji. Szkoły odczuwają również niedosyt wartościowych propozycji dostosowanych do potrzeb uczniowskich. Oczywiście, nie brakuje komercyjnych projektów, zapraszających do korzystania z zróżnicowanej oferty przeznaczonej dla konkretnych grup wiekowych chętne do pójścia do kina. Nowe Horyzonty Edukacji Filmowej, KinoSzkoła, Lekcja w kinie,  od lat przygotowują cykle edukacyjne, z których korzysta wiele przedszkoli oraz szkół. Niestety, pomijając klasy o profilu filmowym lub artystycznym, edukacja filmowa ma nadal „partyzancki” charakter, a realizowanie jej zależy w dużym stopniu od nauczycielskiego zapału oraz wiary w skuteczność narzędzia.

Kinoterapia

Film to atrakcyjny tekst kultury, którzy można stać się efektywnym narzędziem usprawnienia komunikacji pomiędzy nauczycielem a uczniem. Dokument, fabuła, animacja cechują się dużą siłą przekazu, często mocniejszą niż słowo. Dzieci i młodzież oswojeni są z językiem audiowizualnych treści, bez większych problemów wchodzą w konwencje filmowe. Witold Bobiński tłumaczy nośność utworów filmowych i parafilmowych znajomością samego języka filmu:

Dwa zatem niewątpliwe czynniki – dominacja języka filmu w kulturze audiowizualnej oraz masowa dostępność urządzeń rejestrująco-odtwarzających – sprawiają, iż wciąż żyjemy w epoce kulturowej hegemonii filmu. Nie jest to już czas dominacji kina, ale nadal – epoka wszechobecności kulturowego paradygmatu, którego istotę stanowią ruchome obrazy połączone z dźwiękiem [Bobiński 2015, s. 298]

Kwestię „praktyczną”, czyli realizowania filmów przez uczniów odłóżmy do późniejszego opisanie. Warto skupić się na tym, w jaki sposób wykorzystać język filmu do celów edukacyjno-wychowawczych, a mówiąc jeszcze prościej – w jaki sposób przygotować się do lekcji i ją przeprowadzić? To pytanie powinno się pojawić w głowie każdej osoby, która planuje wykorzystać film jako narzędzie edukacyjne. Karolina Giedrys-Majkut proponuje zadać trzy podstawowe pytania:

  1. Z kim pracujesz?
  2. Jaki film jest wam potrzebny?
  3. Jakie metody i narzędzia wykorzystać?

W dalszej części pracę nad filmem trzeba podzielić na trzy części: przed seansem, w trakcie seansu i po seansie. Faza przygotowań zakłada m.in. burzę mózgów, która ma wywołać u uczniów zaangażowanie emocjonalne tematem i dobrze ich przygotować do odbioru filmu. Ciekawy pomysł stanowi wprowadzenie aktywności w trakcie sensu, np.  zatrzymywanie filmu w pewnym momencie, dzielenie grupy na dwa zespoły, „z których jeden ogląda film od początku do jakiegoś momentu, a drugi od tego momentu do końca; oglądanie filmu bez dźwięku albo odsłuchanie ścieżki dźwiękowej filmu bez obrazu.” Po filmie oczywiście odbywa się dyskusja, która nie tylko pogłębia wiedzę, ale i pozwala rozładować emocje, które pojawiały się w trakcie seansu. [Giedrys-Majkut 2017, s. 11- 15]

Psychologiczny aspekt filmu w pełni realizuje program Kinoterapia (stworzony przez fundację Generator), zapraszająca na płatne seanse połączone z warsztatami oraz dyskusjami na temat filmów. Projekty w stylu „Mój przyjaciel film” odbywają się w ośrodkach kultury w godzinach pozalekcyjnych. Bezpośrednio do szkół skierowane były Filmowe Lekcje Wychowawcze, oferujące płytę DVD z filmami, które podejmuje ważne dla nauczycieli oraz młodzieży problemy. Na stronie internetowej czytamy:

Filmowe Lekcje Wychowawcze to projekt skierowany do szkolnych wychowawców, dla których stworzyliśmy atrakcyjne narzędzie pracy wychowawczej – pakiet filmów krótkometrażowych i opartych na nich scenariuszy zajęć. Tworząc go kierowaliśmy się faktycznymi potrzebami i możliwościami środowiska szkolnego. Zaproszeni do współpracy pedagodzy pomogli nam wybrać dziesięć najważniejszych obszarów pracy wychowawczej w szkole, uwzględniając przy tym szkolną podstawę programową i problemy, jakim muszą stawiać czoła. Zaangażowani do projektu specjaliści dobrali do tych zagadnień filmy krótkometrażowe oraz opracowali materiały pomocnicze do pracy z nimi. W ten sposób powstał niezwykły zestaw filmów – ciekawych i angażujących młodych widzów, ale też elastyczny i przyjazny nauczycielom, bo bazujący na ich zasobach i wpisujący się w szkolny program wychowawczy http://projekcje.edu.pl/filmowe-lekcje-wychowawcze/

Termin „kinoterapia” nie odsyła do zastępowania prawdziwej terapii psychologicznej oglądaniem filmów. Stawia na pokazywanie dziecięcych i nastoletnich problemów, inspiruje do poszukiwania rozwiązań.

Same zyski

Dyskusja na temat filmu pozwala uczniom na niebezpośrednie odniesienie się do problemów i kwestii ważnych dla młodych osób. Dla wielu dzieci i nastolatków dzielenie się  trudnymi przeżyciami odbywające się na forum klasowym bywa onieśmielające bądź krępujące, a także – z punktu widzenia pedagogicznego – nie zawsze wskazane. Tekst audiowizualny to bufor bezpieczeństwa, gwarantujący odpowiedni dystans oraz racjonalne zdefiniowanie problemu.  Złożoność dzieła filmowego pozwala poruszyć różne aspekty konkretnych problemów (np. przemoc szkolna), a tym samym – dostrzec złożoność zjawisk. Dla nauczyciela wymiana zdań na temat postaci filmowej lub jej postępowania stanowi okazję do omówienia bądź krytycznego oglądu  konkretnych postępowań, wskazania odpowiednich wzorców postępowania itd. bez konieczności antagonizowania grupy.

Anna Równy, koordynatorka metodyczna Nowych Horyzontów Edukacji Filmowej,  proponuje kilka praktycznych metod pracy z filmem, które można zastosować w trakcie lekcji wychowawczej.

heureza – poszukiwanie rozwiązań za pomocą pytań lub zadań kierujących

dyskusja – pamiętaj: kontroluj formułowanie tez i argumentów przez uczniów

debata – pamiętaj: należy precyzyjnie określić zasady przebiegu, czas i sposób prezentowania wypowiedzi

burza mózgów – przedstawienie pytania/zagadnienia przez nauczyciela i wyszukiwanie pomysłów rozwiązania tego problemu przez uczniów

mapa mentalna – przygotowanie schematu pojęciowego, ilustrującego sposób myślenia za pomocą słów, obrazów, zdjęć, rysunków itp.

drzewko decyzyjne – graficzny zapis analizy problemu; służy podejmowaniu decyzji; zawiera propozycje celów i wartości (pień drzewa), rozwiązań problemu (gałęzie drzewa); uczniowie wskazują pozytywne i negatywne skutki  zanim podejmą decyzję

metoda myślenia obrazami:
3 pytania:
Co wiesz na pewno?
Czego się domyślasz?
Czego jeszcze chcesz się dowiedzieć?;

lekcja odwrócona – przygotowanie się

do lekcji poprzez odrobienie zadania domowego (karta pracy, obejrzenie filmu)

[Równy, 2009]

Sama swobodna dyskusja, wymiana poglądów, nauka szacunku wobec odmiennych postaw to również ogromna wartość obecności filmu w szkole. Film bezsprzecznie dostarcza wiedzy o świecie, ale także – wiedzy o sobie, prowadzi do konfrontacji odmiennych punktów widzenia oraz wartości. Teksty audiowizualne wskazują na właściwe wzorce osobowe, czynią to w sposób atrakcyjny dla ucznia. To katharsis, które nie zanudzi na śmierć.

Niemożliwe jest możliwe

Film w szkole nie musi być obecny na lekcjach wychowawczych czy lekcjach przedmiotowych. Budowanie porozumienia między nauczycielami a uczniami, pozytywne wzmacnianie dorastających ludzi, odbywa się również poprzez uczestniczenie lub tworzenie dobrych praktyk. Prawie codziennie mam kontakt z nauczycielkami i nauczycielami, którzy w ramach swojej pracy udowadniają, że niemożliwe staje się możliwe – film pojawia się w ich szkołach. Co takiego dzieje się w: Kluczborku, Janowie Lubelskim, Radomsku? Mają miejsce: filmowe gry miejskie, noce filmowe, kluby, debaty, konkursy wiedzy. [Karolina Giedrys-Majkut, 2015]. Nauczyciele mogą zachęcać uczniów do brania udziału w konkursach wiedzowych, także w Olimpiadzie Wiedzy o Filmie i Komunikacji.

Cały materiał opublikowany jest w miesięczniku Dyrektor Szkoły, nr 8 sierpień 2018 r.

Bibliografia (teksty cytowane i teksty wskazane do lektury):

  1. Bałutowski Dawid, Jak oglądać filmy z młodzieżą, Warszawa 2015
  2. Bobiński Witold, Film jako medium o językowej naturze. Perspektywa edukacyjna [w:] O potrzebie edukacji medialnej w Polsce, red. Michał Federowicz, Sławomir Ratajski, Warszawa 2015, s. 297 – 31
  3. „Ekrany 6”(46)/2018, teksty:  Michał Pabiś-Orzeszyna Edukacja filmowa. Pułapki i ucieczki,  Równy Anna, Dystrybutorzy w służbie edukacji filmowej, Budzik Justyna Hanna, Krytyka etyczna. Perspektywy i praktyki dla edukacji filmowej
  4. Giedrys-Majkut Karolina,  Edukacja Filmowa [w:] Baranowska-Janusz Malina et al., Trudny temat. Weź to na warsztat.  Metody pracy z trudnymi tematami i dobre praktyki ze szkół, Warszawa 2017, s. 7-27 
  5. Giedrys-Majkut Karolina (red.), Zmontuj sobie projekt. Dobre praktyki Liderek i Liderów Filmoteki Szkolnej, red. Karolina Giedrys-Majkut, Warszawa 2015
  6. Nowe Horyzonty Edukacji Filmowej, katalog edycji 2018/2019, Warszawa 2018
  7. Równy Anna, O wychowawczej roli edukacji filmowej. Możliwości wykorzystania filmów z pakietu Filmoteka Szkolna na godzinach z wychowawcą (niepublikowana prezentacja multimedialna udostępniona przez autorkę), 2009

Inne aktualności

Aktualności

Zobacz inne obszary naszych działań

5. Strategia OK

Wspomaganie uczniów, by stali się odpowiedzialnymi autorami procesu swojego uczenia się.

Istotą tej strategii jest wspieranie uczniów w stopniowym nabywaniu umiejętności samoregulacji w uczeniu się. Co to oznacza w praktyce? – tworzenie przez nauczycieli takich sytuacji, w których uczniowie będą mogli próbować samodzielnego planowania, monitorowania i podsumowania uczenia się.

 

Iluzja samodzielności w uczeniu się

Dzieci i młodzież nie staną się autorami swojego uczenia się automatycznie wraz z wiekiem. Potrzebują świadomego wsparcia dorosłych, którzy mogą stać się sojusznikami uczniów i zadbają o pole do rozwijania samodzielności. Jest na to miejsce i w szkole, i w domu.

Włączenie uczniów w planowanie procesu uczenia się

W planowaniu procesu uczenia się pomoże włączanie uczniów w określanie celów lekcji. Częste zastanawianie się nad własną wiedzą, czego mogę i chcę się nauczyć pomaga w kształtowaniu nawyku myślenia o samorozwoju. Kiedy uczniowie formułują cele samodzielnie, utożsamiają się z nimi i zwiększają poczucie odpowiedzialności za ich osiągnięcie oraz wzmacniają motywację do działania.

Siła motywacji

Nauczyciel może wspierać procesy motywacyjne i pomagać uczniom w budowaniu poczucia sprawczości poprzez odpowiednio dobrane zadania. Siła motywacji powinna być dopasowana do ważności zadania. Może być optymalna jeśli zadanie jest ważne i równocześnie wykonalne. Może być zbyt silna (np. wzmacniana rywalizacją albo warunkowana karą lub nagrodą) i wtedy dezorganizuje uczenie się. Może też być za słaba, gdy zadanie jest mało ważne, zbyt łatwe, albo ćwiczy umiejętności już opanowane, co działa demobilizująco.

Poczucie sprawczości

Poczucie sprawczości w odniesieniu do uczenia się powstaje, gdy uczeń jest świadomy swoich zasobów i potrafi je wykorzystać, aby robić postępy w wiedzy, umiejętnościach i reprezentowanych przez siebie postawach. Nauczyciel może wspomagać w tym swoich uczniów za pomocą informacji zwrotnej (także koleżeńskiej), która pozwala uczniom nabrać przekonania, że są w stanie się nauczyć, że robią widoczne postępy, że mają prawo do popełniania błędów lecz potrafią je poprawić, że mogą pomóc innym w uczeniu się, że mogą odnosić sukcesy i świętować je wypłacając sobie wewnętrzne nagrody.

Możliwość wyboru

W kształtowaniu umiejętności uczenia się niemal magicznie działa umożliwienie uczniom dokonywania wyboru. Nauczyciele mogą pozwolić na podejmowanie decyzji dotyczących np.: wyboru zadania i koncepcji rozwiązania, formy pracy (indywidualnej lub zespołowej), sposobu prezentacji wyników, wyboru źródeł informacji, formy notatki, sposobu podsumowania lekcji itd. W wielu przypadkach będzie to wymagało wcześniejszego przygotowania przez nauczyciela co najmniej dwóch możliwych wariantów, np. zadań, materiałów, alternatywnych form pracy, a czasem konieczność dokonania wyboru pojawi się spontanicznie i wtedy warto ją uchwycić i wykorzystać. 

Rola nauczyciela w planowaniu uczenia się uczniów

Planowanie uczenia się to także dobra organizacja i gospodarowanie czasem przeznaczonym na naukę. Nauczyciel może modelować podczas lekcji np.: tworzenie planu rozwiązania zadania (kolejne kroki), tworzenie listy zadań i szacowanie czasu ich wykonania, przygotowanie otoczenia i materiałów potrzebnych do uczenia się, planowanie terminu i sposobu zbierania danych, dzielenia na partie dłuższego materiału, rozłożenia w czasie nauki własnej, aby nie pozostawiać jej na ostatnią chwilę. Nie wystarczy uczniom o tym powiedzieć, trzeba to z nimi przećwiczyć podczas lekcji idąc małymi krokami.

Stawianie pytań i autorefleksja uczniowska

Samokontrola postępów w uczeniu się może być kształcona poprzez wdrażanie uczniów do stawiania sobie pytań na temat przyswajanego materiału, rozumienia treści, przydatności zdobytej wiedzy i sposobu jej wykorzystania. Nauczyciel, który wspomaga samoregulację uczniów, zapewnia im czas na autorefleksję i regularnie ją wywołuje, np. po wykonaniu zadania przez uczniów i w podsumowaniu lekcji, a czasem na jej początku, gdy refleksja odnosi się do wcześniejszych lekcji lub samodzielnej nauki w domu. Pomaga to uczniom w uświadomieniu sobie co już umieją, a czego jeszcze nie potrafią, jakie mają dowody swojego uczenia się, co jest jeszcze niedoskonałe w ich uczeniu się i jak mogą ten proces usprawnić, jakie są ich ulubione strategie uczenia się i jakie przynoszą efekty, czy postępy w nauce są dla uczniów satysfakcjonujące i dlaczego, jak wykorzystają to, czego się nauczyli.

 

Inne aktualności

Aktualności

Zobacz inne obszary naszych działań

4. Strategia OK

Umożliwianie uczniom, by korzystali wzajemnie ze swojej wiedzy i umiejętności.

Zasobami edukacyjnymi mogą być wszelkie dostępne źródła wiedzy zgromadzone w postaci materialnej i wirtualnej oraz środowisko, w którym się uczymy. W edukacji szkolnej można wykorzystywać je wszystkie. Ważnym źródłem wiedzy są nauczyciele, którzy chętnie dzielą się nią z uczniami, natomiast często niedocenianym źródłem wiedzy są uczniowie.

 

Uczenie się we współpracy

U podstaw strategii umożliwiania uczniom, by korzystali wzajemnie ze swojej wiedzy i umiejętności leży założenie mówiące o tym, że uczenie się jest procesem społecznym i zachodzi w interakcjach między ludźmi. Efektywność uczenia się we współpracy potwierdzają trzydziestoletnie badania, których przegląd przedstawił  RE Slavin. Istnieje też przekonanie, że najlepiej uczymy się ucząc innych (Seneka). Richard Feynman, który słynął z umiejętności dydaktycznych uważał, że wyjaśnianie komuś wiedzy sprawia, że sami ją lepiej rozumiemy, a umiejętność wyjaśnienia teorii prostymi słowami jest dowodem na jej rozumienie.

Kiedy uczniowie uczą się we współpracy?

Nauczyciele, którzy są świadomi szans, jakie niesie uczenie się razem z innymi, stwarzają uczniom różne okazje do wzajemnego nauczania. Mogą to być np:

Wpływ wzajemnego nauczania na proces uczenia się

W każdym z tych przypadków do wyjaśnienia czegoś/nauczenia kogoś innego potrzebne jest przywołanie własnej wiedzy, przetworzenie i połączenie jej z nową, zwerbalizowanie myśli i nierzadko wizualne ich zakodowanie oraz uporządkowanie, aby móc przedstawić zagadnienie w sposób zrozumiały. Stąd tak duży wpływ wzajemnego nauczania na proces uczenia się.

W wielu przypadkach wzajemne wyjaśnienia uczniów lepiej trafiają do nich niż wykłady nauczyciela. Dzieje się tak ze względu na prosty język przekazu i podobny sposób rozumowania trafiający w najbliższy obszar rozwoju rówieśnika. Warto jednak zawsze pamiętać o tym, aby weryfikować wiedzę, którą uczniowie dzielą się między sobą i wyjaśniać ewentualne nieścisłości, rozwiewać wątpliwości, pomagać korygować błędy i przeciwdziałać iluzji wiedzy, która ma miejsce wówczas, gdy uczeń nie wie, co wie i nie wie, czego nie wie. Uczenie się uczniów wzajemnie od siebie potrzebuje informacji zwrotnej nauczyciela dotyczącej procesu i efektów.

 

Źródło: Slavin Robert E., Cooperative learning in elementary schools, 2014, Johns Hopkins University, https://www.researchgate.net/publication/271714943_Cooperative_learning_in_elementary_schools, dostęp 15.04.2021
Docendo discimus, cyt. Seneka Młodszy

Inne aktualności

Aktualności

Zobacz inne obszary naszych działań

3. Strategia OK

Udzielanie uczniom takich informacji zwrotnych, które umożliwiają im widoczny postęp.

Uczenie się jest procesem rozwojowym, którego  można doświadczać przez całe życie. Dlatego warto być dobrze zorientowanym co już umiemy, a czego potrzebujemy i chcemy się nauczyć, aby osiągnąć swoje cele. Tak samo jest w szkole. 

Edukacyjna informacja zwrotna

Szkolne postępy uczniów oceniane są głównie za pomocą stopni, które pokazują na skali stan wiedzy w porównaniu z wymaganiami. Nie dają jednak żadnej informacji o potrzebach edukacyjnych ucznia ani wskazówek rozwojowych, np.  nie zawierają wyjaśnień dotyczących rodzaju i istoty popełnianych błędów, instrukcji dotyczących ich korekty, rekomendacji jak dalej się uczyć. Inaczej jest w przypadku edukacyjnej informacji zwrotnej, której struktura zapewnia wszystkie te elementy:

Użyteczna informacja zwrotna

Informacja zwrotna powinna być ukierunkowana na naukę i jej efekty. Dostarczenie uczniowi wiedzy o procesie myślenia i czynności, jakich wymagało zadanie oraz o sposobach wzmocnienia nauki jest tak samo ważne jak zakomunikowanie, co w zadaniu wykonane jest poprawnie i jak zniwelować luki w wiedzy.

Przykładem komunikatu odnoszącego się do efektów może być: Namalowana przez Ciebie jabłoń ma kształt i kolory jak żywa.

Komunikatem odnoszącym się do procesu pracy nad zadaniem jest np.: Widzę, że uzyskałaś różne odcienie zieleni liści mieszając farbę niebieską z żółtą w różnych proporcjach. Wielokolorowe owoce można namalować łącząc farbę żółtą z czerwoną.

Użyteczna dla ucznia informacja zwrotna musi być poprzedzona trzema warunkami: uczeń musi informacji zwrotnej potrzebować, umieć ją przyjąć oraz mieć czas, chęć i być w stanie ją wykorzystać.

Ćwiczenia przemieszane

Dzięki wykorzystaniu strategii udzielania uczniom takich informacji, które umożliwiają im widoczny postęp można rozwijać kulturę uczenia się w klasie. Dzieje się tak za sprawą koleżeńskiej informacji zwrotnej, która jest rozwijająca i dla osoby, która udziela informacji, i dla tej, która jest jej odbiorcą. Wynika to z faktu, że przekazywanie informacji zwrotnej wymaga wnikliwej analizy pracy koleżanki lub kolegi i przełożenia wiedzy na temat ich pracy na konkretny i przyjazny komunikat.

Znaczący wpływ na uczenie się ma także samoocena uczniowska. Uczniowie mogą być autorami informacji zwrotnej do własnych prac, co jest bardzo wartościową autorefleksją. Mogą także przekazywać informację zwrotną nauczycielom o tym, co w czasie lekcji pomagało im w uczeniu się a co sprawiało trudność lub było przeszkodą.

Zapewnienie uczniom informacji zwrotnych silnie wpływa na proces uczenia się i jego efekty (Hattie 2012). Podobnie jest z zapewnieniem oceny kształtującej nauczania potrzebnej nauczycielom do modyfikacji sposobów pracy z uczniami.

 

Źródło: Hattie John, Visible Learning for Teachers. Maximizing Impact on Learning, 2012, Routledge, edycja polska 2015, Centrum Edukacji Obywatelskiej

Inne aktualności

Aktualności

Zobacz inne obszary naszych działań

2. Strategia OK

Organizowanie w klasie dyskusji, zadawanie pytań i zadań dających informacje, czy i jak uczniowie się uczą​.

Bez śledzenia postępów uczniów w uczeniu się trudno planować, modyfikować i efektywnie realizować szkolną edukację. Zarówno nauczyciele, jak i uczniowie mogą być aktywnymi uczestnikami procesu pozyskiwania informacji o tym czy i jak przebiega proces uczenia się. Rolą nauczyciela realizującego tę strategię jest zapewnienie optymalnych warunków pozyskiwania informacji o stanie wiedzy uczniów oraz organizowanie miejsca i czasu przeznaczonego na zbieranie dowodów uczenia się w czasie każdej lekcji. Rolą uczniów jest podejmowanie autorefleksji i dzielenie się z nauczycielami spostrzeżeniami na temat osobistych sukcesów i trudności, a także metod, technik i form pracy wykorzystanych podczas lekcji.

Strategia, która dotyczy dialogu o uczeniu się ma dwa główne aspekty:

Rola pytań i zadań edukacyjnych

Skuteczność strategii organizowania w klasie dyskusji, zadawania pytań i zadań dających informacje, czy i jak uczniowie się uczą w wysokim stopniu zależy od jakości pytań i zadań edukacyjnych stawianych przed uczniami, a także umiejętności rozpoznania przez nauczycieli i odróżniania zadań zadań wymagających głębokiego przetwarzania wiedzy od zadań i pytań ćwiczeniowych.

Ćwiczenia przemieszane

W czasie lekcji uczniowie powinni mieć możliwość wykonania zadań przemieszanych w obrębie treści (aby mogli przywoływać wiedzę i konsolidować ją) i doświadczyć pracy nad zadaniem, które uruchomi głębokie uczenie się. Przemieszanie w obrębie treści oznacza uwzględnienie wśród zadań przeznaczonych na jedną lekcję zagadnień poznanych przez uczniów wcześniej i wykorzystanie ich, np. ze względu na podobieństwa albo różnice/kontrast względem omawianych treści lub jako ćwiczenie służące przywołaniu wiedzy posiadanej.

Analiza prac uczniowskich

Nauczyciele mogą indywidualnie lub zespołowo przeprowadzić analizę prac uczniów, aby rozpoznać w czym uczniowie osiągnęli już biegłość i jakie mają trudności. Na tej podstawie formułują wnioski dotyczące przebiegu uczenia się i modyfikują zadania lub swój sposób pracy z uczniami.

Autorefleksja uczniów

Bezcenna, choć niedoceniana, jest autorefleksja uczniów, dzięki której proces uczenia się staje się dla nich widoczny. Autorefleksji mogą być poddane np.: wykonanie zadania, zaangażowanie, uczenie się we współpracy z innymi uczniami, organizacja własnego uczenia się. Istotne jest, aby uczniowie wiedzieli czego się nauczyli, w jaki sposób, dlaczego to jest ważne i gdzie/jak to mogą wykorzystać.

Klasowe dyskusje na ten temat mają dużą wartość i znaczący wpływ na świadomość i samodzielność uczniów w uczeniu się, na dzielenie się z uczniami odpowiedzialnością i na harmonijny przebieg procesu uczenia się.

Inne aktualności

Aktualności

Zobacz inne obszary naszych działań

1. Strategia OK

Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu

Najogólniej mówiąc proces uczenia się prowadzi do poznania świata i zrozumienia rządzących nim praw po to, aby korzystając z wiedzy można było dobrze funkcjonować.

Uczenie się skutecznie napędzają: ciekawość, która prowadzi do poznawania nowych rzeczy, poczucie sensu uczenia się, satysfakcja i radość, gdy zdobyta wiedza pomaga w życiu. Z ciekawości wynika zaangażowanie, bez którego nauka jest niemożliwa, a poczucie sensu zwiększa motywację do podejmowania wysiłku, aby się uczyć. Nauczycielki i nauczyciele mogą skutecznie uruchamiać te mechanizmy poprzez określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu.

Cele nadają sens nauce i ukierunkowują aktywność poznawczą.

Najbardziej zachęcają do uczenia się, gdy są ambitne i równocześnie osiągalne. Cele będące wyzwaniem skłaniają uczniów do wysiłku, który sprawia, że uczenie się przynosi oczekiwane rezultaty. Potwierdzają to badania edukacyjne zebrane przez J. Hattie.

Do określenia dobrego, rozwojowego celu lekcji potrzebna jest wiedza o tym, co uczniowie już umieją, aby ucząc się i dążąc do osiągnięcia celu, mogli połączyć swoją dotychczasową wiedzę z nową. Tworzeniu tych połączeń służy na przykład: przywoływanie z pamięci potrzebnych informacji, struktur, algorytmów, reguł, zależności i doświadczeń.

Cel lekcji jest informacją dla uczniów czego i po co będą się uczyć, na jakie kluczowe pytanie znajdą odpowiedź oraz dlaczego to, czego się uczą, jest ważne.

Aby cel był zrozumiały dla uczniów, musi być podany w dostępnym dla nich języku i wyjaśniony. Dowodem zrozumienia celu przez uczniów może być umiejętność wyrażenia go własnymi, prostymi słowami. 

W toku lekcji uczniowie wykonują zadania, które prowadzą ich do osiągnięcia postawionego celu, a pod jej koniec będą mogli sprawdzić razem z nauczycielem czy ten cel osiągnęli. Zrobią to na podstawie kryteriów sukcesu. Formułuje je sam nauczyciel albo może to zrobić wspólnie z uczniami.

Kryteria sukcesu są odpowiedzią na pytanie: po czym poznamy, że osiągnęliśmy cel?

Stanowią zbiór dowodów, które potwierdzają wiedzę i umiejętności uczniów zdobyte przez nich podczas lekcji. Mogą to być na przykład wypowiedzi, zawartość prac uczniów, wytwory, demonstrowane umiejętności praktyczne. Kryteria sukcesu odpowiadają tym samym regułom, co cele. Zasadą jest formułowanie ich w języku całkowicie zrozumiałym dla uczniów i czuwanie, aby były konkretne, sprawdzalne, rozłączne, nieograniczające i niezbyt liczne.

Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu łączy się ściśle z nauczycielską umiejętnością przełożenia standardów wymagań programowych na przyjazne dla uczniów komunikaty, które uczniowie są w stanie przyjąć za wskazówki pomocne w efektywnym uczeniu się.

Praca z celami i kryteriami sukcesu jest strategią, gdy działania są prowadzone z uczniami kompleksowo i regularnie oraz obejmują:

Strategia określania i wyjaśniania uczniom celów i kryteriów sukcesu wspiera samoregulację uczniów w uczeniu się i pomaga im budować poczucie własnej skuteczności.

Źródło: Hattie John, Visible Learning for Teachers. Maximizing Impact on Learning, 2012, Routledge, edycja polska 2015, Centrum Edukacji Obywatelskiej

Inne aktualności

Aktualności

Zobacz inne obszary naszych działań