Artykuł
W grudniu przeżywamy w szkołach wysyp zbiórek dobroczynnych i kiermaszów świątecznych, z których zysk przekazywany jest na cele społeczne. Dlatego w Międzynarodowy Dzień Wolontariuszy i Wolontariuszek, zachęcamy Was do (krytycznej) refleksji nad tym, jak prowadzić wolontariat w szkole, aby było to uczące doświadczenie skutecznej i etycznej pomocy.
Czy akcje charytatywne mają sens?
Jak podkreśla ekspertka CEO, Alicja Pacewicz: „niektórzy przedstawiciele nurtu krytycznego w socjologii twierdzą, że działania charytatywne w dłuższej perspektywie nie służą zmianie realnej społecznej, a raczej utwierdzają utrwalone podziały społeczno-ekonomiczne. Dają obywatelom w lepszej sytuacji finansowej fałszywe poczucie wspierania słabszych i „poprawiania świata”, a potrzebującym wcale nie zapewniają trwałej poprawy losu, uzależniając od wsparcia tych, którym się lepiej powodzi i którzy najwyraźniej lepiej sobie w życiu poradzili”.
Nawet jeśli nie w pełni zgodzimy się z tak postawioną tezą, to nie da się ukryć, że wśród działań charytatywnych szkolnych klubów wolontariatu wiele jest takich, które skupiają się na jednorazowej pomocy rzeczowej. Tak prowadzony wolontariat w szkole raczej umacnia stereotypy i w niewielkim stopniu angażuje społeczność szkolną w faktyczną pracę społeczną. Nie kwestionujemy sensu działań pomocowych w szkołach, zachęcamy jednak do czerpania z dobrych praktyk, dzięki którym taki wolontariat będzie bardziej wartościowy – przyniesie większą korzyść dla odbiorców i w większym stopniu wpłynie na rozwój wrażliwości społecznej wśród uczniów oraz uczennic zaangażowanych w akcję.
Po pierwsze: szukajcie blisko
„Bliskość” można rozumieć na wiele sposobów. Zachęcamy do tego, żeby w akcjach społecznych skupić się na tym, co jest ważne dla młodych ludzi. Pomysł na działanie powinien wynikać z obserwacji uczniów i uczennic, a nie być odgórnie narzucony przez nauczyciela, zwyczaj, szkołę.
Nie oznacza to, że akcja nie może mieć wymiaru globalnego albo ogólnopolskiego, jednak dobrze, by uczniowie widzieli powiązanie między tematem działania a swoim życiem i otoczeniem.
Bliskość może też polegać na nawiązaniu współpracy z pobliską instytucją lub organizacją, które prowadzą projekty społeczne i mogą być naszymi sojusznikami, ekspertami, autorami działania. Współpraca lokalna wzmacnia sieci społeczne i osadza szkołę w miejscowości i najbliższej okolicy. Może to przynieść wartość dodaną w przyszłości: przyczynić się do nawiązania stałego partnerstwa, zachęcić młodzież do zaangażowania na rzecz tych organizacji.
Po drugie: dużo rozmawiajcie
W działaniach na rzecz grup mniejszościowych (np. osób z niepełnosprawnościami, osób w trudnej sytuacji materialnej, ciężko chorych, w kryzysie bezdomności, uchodźców…) łatwo niechcący wzmocnić stereotypy i uprzedzenia, zamiast je osłabić. Często towarzyszą one także nam, dorosłym organizującym wolontariat.
Pierwszym krokiem na tej drodze powinno być zrozumienie sytuacji grupy, na rzecz której chcemy działać, a następnie przygotowanie uczniów i uczennic do kontaktu z przedstawicielami tej grupy. Warto przeprowadzić wstępne zajęcia prezentujące np. jaka jest sytuacja uchodźców w Polsce oraz z czego wynikają stereotypy na ten temat. Dobrze jest oddać też głos samym przedstawicielom danej grupy, np. wykorzystać krótkie filmy/wywiady w konwencji Żywej Biblioteki.
Pamiętajmy o tym, by pokazywać osoby z grup mniejszościowych nie tylko w roli osób potrzebujących pomocy, ale też jako osoby czynnie działające na rzecz innych: aktywistów, liderów społeczności, ekspertów. Uważajmy na język, którego używamy – niech będzie równościowy, a nie protekcjonalny. Już w trakcie współpracy i po skończeniu działania warto wracać z młodzieżą do rozmowy o nowych doświadczeniach – także tych trudnych.
Po trzecie: zbadajcie potrzeby
Pomagając innym, dobrze jest mieć pewność, czy nasze działanie jest w ogóle potrzebne (czy na pewno Dom Samotnej Matki najbardziej potrzebuje kolejnych ubrań?), a jego forma – adekwatna. Diagnoza potrzeb grupy, na rzecz której działamy, to podstawa.
Kilka lat temu jedna ze szkół zbierała ubrania dla uchodźców koczujących przy granicy serbsko-węgierskiej. Uczniowie i uczennice bardzo zaangażowali się w akcję, jednak okazało się, że rzeczy nie ma jak przewieźć, a dużo bardziej skuteczna byłaby po prostu zbiórka finansowa.
Na modelu diagnozy u źródła opiera się Szlachetna Paczka, czyli jedna z najsłynniejszych w Polsce świątecznych akcji charytatywnych: rodziny zgłaszają swoje zapotrzebowanie, dzięki czemu osoby uczestniczące w akcji wiedzą, co powinny kupić.
W diagnozę powinny być zaangażowane właśnie te osoby, którym chcemy pomóc – choć czasem pośredniczą w tym eksperci. Skorzystajmy z ich wiedzy, doświadczenia, informacji zebranych od tych, do których mają trafić efekty naszego działania.
Po czwarte: wyjdźcie poza stereotyp
W określaniu potrzeb warto wziąć pod uwagę nie tylko te najbardziej stereotypowe (czyli zwykle – materialne):
- oprócz zbiórki na wózek, wolontariusze mogą przecież zorganizować także wspólną zabawę integracyjną dla dzieci pełno- i niepełnosprawnych;
- osoby bezdomne, poza ciepłą zupą, być może z chęcią pośpiewają wspólnie kolędy itp.
Dobrym pomysłem jest także wspólne działanie, w którym np. uczniowie i uczennice ze szkoły we współpracy z miejscowymi seniorami stają się wspólnie wolontariuszami i przygotowują piknik osiedlowy lub kiermasz świąteczny. W ten sposób wolontariat „na rzecz” zmienia się w wolontariat „wraz”, wzmacniając solidarność i poczucie wspólnoty między różnymi grupami.
Po piąte: podzielcie się wiedzą
Czasem największą korzyść społeczną może przynieść nie zbiórka i materialna pomoc, tylko zwiększenie świadomości osób wokół nas. Dlatego zalecamy, by działaniom charytatywnym towarzyszyły mini-kampanie społeczne:
- warsztaty na temat możliwości adopcji zwierząt w schroniskach,
- happening na podwórku dotyczący zanieczyszczenia powietrza,
- czytanie młodszym dzieciom książeczek podejmujących tematy, w których staramy się działać (np. Inny niż wszyscy – o chłopcu z zespołem Aspergera albo Chłopiec z Lampedusy – o migracji i uchodźstwie).
To może być naprawdę mała rzecz, np. dziesięciominutowa prezentacja na godzinie wychowawczej.
Po szóste: zróbcie krok dalej
A po skończonej akcji warto wrócić jeszcze raz do punktu wyjścia i zastanowić się, jak wykorzystać to doświadczenie wolontariackie do dalszego rozwoju. Jednorazowe sprzątanie grobów kombatantów może zamienić się przecież w stałą współpracę młodych ze starszymi, a przypadkowy wolontariat przy imprezie sportowej w mieście – w organizację szkolnych „aktywnych przerw”.
Jesteśmy przekonani, że długoterminowy wolontariat pomaga uczniom i uczennicom dostrzec rzeczywisty sens działania, wspiera nawiązywanie relacji, może być doświadczeniem nie tylko uczącym, ale też formacyjnym.
Do dzieła!
